In de Tegenlicht-uitzending Waar is de woede? kwamen alternatieve geldsystemen in Oost-Europa en Azië aan de orde. Maar ook in Nederland zijn mensen actief op zoek naar alternatieven voor ons financiële systeem. Tegenlicht trok het land in en vroeg initiatiefnemers van deze alternatieve systemen en ontwikkelaars van ideeën voor een betere (financiële) toekomst: wat zou er volgens u moeten gebeuren?

Bas van Drooge - schrijver van het boek Jai & Eno

Op zoek naar ideeën over alternatieve manieren om de wereld, de economie en het financiële systeem vorm te geven, ging de Tegenlicht-redactie op bezoek bij Bas van Drooge, schrijver van het boek Jai & Eno in gesprek over de toekomstige inrichting van de wereld. In het filmpje vertelt hij waarom hij het boek heeft geschreven en wat er volgens hem moet veranderen.

Bas van Drooge is ingenieur en politicoloog en vervulde diverse leidinggevende posities in private en publieke sector. Voor de KLM woonde en werkte hij in Europa en Azië, als directielid van Kenya Airways verbleef hij in Afrika. Als raadslid was hij actief in de Amsterdamse politiek. Nu leidt Van Drooge een overheidsbedrijf dat mensen naar werk begeleidt.

Het door hen gesignaliseerde probleem: het liquiditeitsprobleem in het MKB. Bedrijven moeten hun leveranciers direct betalen, terwijl hun grote klanten vaak pas na maanden betalen. Tussen het moment dat een aankoop wordt gedaan (inkopen, grondstoffen), het product gefabriceerd wordt en de klant het ontvangen eindproduct betaalt, zit soms wel een half jaar, waardoor het bedrijf in deze tijd niet genoeg liquide middelen heeft om het bedrijf draaiende te houden. Banken en kredietverzekeraars zien deze sector van kleine en middelgrote zelfstandigen ook niet als hun verantwoordelijkheid.

Binnen TradeXchange worden producten of diensten zelden direct geruild tegen andere producten of diensten, dus 1 op 1. In de praktijk worden de producten of diensten verhandeld met niets meer dan een online boekhoudsysteem die de transacties bijhoudt. Bij deze manier van zaken doen is geld in de meeste gevallen niet nodig. In feite is er een elektronische valuta gecreëerd (trade euro) die gewaarborgd is door de producten en diensten van de deelnemers.

Hoe werkt TradeXchange?

TradeXchange bij de VARA

De tentoonstelling OH CRISIS! is een reflectie op de huidige economische crisis en een onderzoek naar nieuwe perspectieven op ons economische systeem. De vraag wat de aanleiding van de crisis is, staat hierbij centraal.
De meningen in de media en van deskundigen blijven verschillen, daarom wordt door middel van kunst naar onverwachte invalshoeken in de discussie gezocht. Omdat kunst in staat is de wereld op een andere, vaak treffende wijze bloot te leggen.

OH CRISIS! is open op zaterdagen van
10 – 14 uur en op zondagen van 11– 17 uur.
Foundation Frankendael

1)      Verschuif uw  geld
De meest voor de hand liggende manier om direct iets te doen is om op zoek gaan naar een eerlijke bank. Een bank die zich transparant en verantwoordelijk gedraagt  en die voornamelijk investeert in duurzame ontwikkeling. Het klinkt misschien allemaal wat paradoxaal, maar banken die zich richten op duurzame maatschappelijke ontwikkeling bestaan wel degelijk. Op de Eerlijke Bankwijzer kunt u uitzoeken welke bank het beste bij u past. Tevens is het mogelijk om direct over te stappen naar een andere bank.  Move your money, het Amerikaanse initiatief (te zien in de uitzending), dat mensen aanspoort om hun geld naar kleinere banken te verplaatsen,  is ook de moeite waard om te bekijken.

2)      Creëer uw eigen geld/economie
In de uitzending kwam het al uitgebreid ter sprake: een complementair geldsysteem, waarbij er gebruik gemaakt wordt van ruilmiddelen die niet afhankelijk zijn van de bankwereld. Het Indonesische dinar/dirham systeem, dat in de uitzending naar voren kwam, laat zien dat er wel degelijke mogelijkheden zijn voor dergelijke initiatieven. Deze alternatieve geldsystemen zijn de afgelopen jaren dan ook overal ter wereld exponentieel in aantal toegenomen. Ook in Nederland bestaan er dergelijke initiatieven. Een mooi voorbeeld hiervan is de Gelre: een initiatief uit Arnhem, dat er toe heeft geleid dat de eerste vorm van regionaal chartaal geld in Nederland nu een feit is. En natuurlijk Noppes, het grootste onderlinge ruilsysteem voor diensten en goederen van Nederland, gevestigd in Amsterdam. 

Op international niveau bestaat zijn meerdere van dit soort initiatieven. Eén die uit het oog springt is LETS (Local Exchange Trading System, moederorganisatie van Noppes), een overkoepelende organisatie van lokale ruilhandelsystemen die er eigen alternatieve valuta op nahouden. Om meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden en de manier waarop deze systemen werken is het interessant om naar de Belgische econoom Bernard Lietaer te luisteren. Eind vorig jaar was hij te gast bij een TED (Technology, Entertainment, Design) evenement in Berlijn, waar hij een zeer duidelijke en interessante lezing hield over de mogelijkheden van deze alternatieve geldsystemen.

Interessante links:

• Interview met Bernard Lietaer  in De Morgen
• Kijk de VPRO-aflevering Goudzoekers, waarbij verder wordt ingezoomd op alternatieve geldsystemen.
• http://www.reinventingmoney.com/, deze site biedt een goed overzicht van de heersende ideeën op het gebied van complementaire geldsystemen
• Complementary currency, database van alternatieve geldsystemen
• Bijlmer Euro, een project in Amsterdam Zuidoost waarbij men experimenteert met een eigen munteenheid. of lees het artikel in de VPRO gids.
• complementaire-economie.startpagina.nl duidelijke overzichtswebsite voor complementaire geldsystemen
• TradeXchange Nederland: een alternatief valuta/barter systeem (met renteloze leningen) dat reeds 8 jaar actief is
• Bekijk de website van Ad Broere, schrijver van het boek ‘Een menselijke economie’

3)      Go radical…
Gelooft u niet echt in de eerder genoemde mogelijkheden tot verzet? Bent u meer van de radicale aanpak, het fundamentele verzet? Dan zou u eens moeten overwegen om over te gaan tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Want als de Spanjaard Enric Duran het kan, kunt u het ook. Vindt u echter het stelen van geld iets te riskant, dan kunt u er ook voor kiezen om te stoppen met afbetalen bij uw bank, zoals Ann Minch dat bij haar eigen bank deed. Een andere optie is het stoppen met belasting betalen. De Britse zanger en activist Billy Bragg deed dat begin dit jaar als protest tegen de excessieve bonussen die binnen de hoogste regionen van de Royal Bank of Scotland werden uitgegeven. Ook het lekken van betrouwbare informatie of aangifte doen van malafide bankzaken behoort tot de mogelijkheden.  Hiervoor kun je terecht bij verschillende instanties, zoals de AFM (Autoriteit Financiële Markten), de Belastingsdienst,  Europol, de pers of het volledig anonieme Wikileak.

Bekijk meer fragmenten op youtube.com/vprobacklight of klik hieronder

The crisis of global capitalism

 Back to the future

 Anger and Islam in Europe

 Going local

 Values and emotions

 Internet and social movement

 Trust

 Changing the system

Systeemkritiek

Uit de talloze reacties blijkt in ieder geval dat er veel woede leeft onder velen van u. Woede over de financiële sector. Over het bedrijfsleven. Over opstelling van de politiek (’W.F. Hermans wist het al en Joop Visser zingt het: ‘het tuig zit hogerop’.)
Wat opvalt, is dat in de meeste reacties de kritiek zich niet beperkt tot de financiële sector of de politiek alleen- het probleem zit dieper. Keer op keer wordt er een fundamentelere kritiek gegeven over een algemene cultuur. ‘Het systeem is gebaseerd op eigenbelang’, begon één van de eerste reacties. Wat goed de algemene stemming weergeeft: we leven in een cultuur van materialisme, hebzucht en individualisme. ‘Het echte probleem, (daarom maakt misschien niemand zich druk?) is de hebzucht; het materialisme; en dat zit zo diep. Niet de overheid regeert, maar de reclamemakers doen dat.’

Crisis? Haha!

Naast deze kritieken op ‘het systeem’ dat de slechte eigenschappen bij mensen naar boven brengt is er een breed gedragen opvatting dat het nog niet slecht genoeg gaat. Een enkeling meent dat er nog helemaal geen sprake is van crisis (’ Crisis? Haha, die is nog niet eens begonnen.’) Vaker wijzen mensen erop dat het nog te goed gaat: ‘als er geen geld meer uit de muur komt komen we pas in actie.’ Het strookt met de analyse van Peter Sloterdijk in de uitzending dat mensen teveel te verliezen hebben - meer te verliezen dan te winnen bij een opstand. Toch geven genoeg reacties aan dat er weliswaar genoeg reden tot grote woede is maar het vervolgens moeilijk is deze woede ‘effectief te uiten’, zoals het in één van de reacties mooi wordt verwoord.’Want moeten zij allemaal afzonderlijk met zeisen en knuppels naar De Bank??’  Dit is ook de analyse van de socioloog Manuel Castells in de uitzending:mensen zijn kwaad, maar weten niet tot wie zij zich moeten richten. Wat weer te maken heeft met de complexiteit van de samenleving. ‘Terecht spreken jullie van woede, de mensen zijn boos en voelen zich genaaid. Ergens weten ze ook dat het “systeem” hun keer op keer pakt, alleen weten ze niet hoe dat precies word gedaan en wie daar nou voor verantwoordelijk voor is, zoals een bekende Duitse socioloog ooit het huidige beleid als “georganiseerde onverantwoordelijkheid” betitelde‘.

Hoe nu verder?

Dus wat te doen? De oplossing is niet eenvoudig. Net als het idee dat Peter Sloterdijk voorstelt van een systeem waarin niet hebzucht maar vrijgevigheid wordt beloond, pleiten veel mensen voor een metaliteitsverandering en een cultuuromschakeling. Een proces dat zijzelf al in gang hebben gezet in hun eigen leven. Veel mensen vertellen hoe ze op een andere manier proberen te leven. Een manier waarbij niet alles draait om geld en ‘kapitalistische waarden’ en er minder afhankelijkheid van bijvoorbeeld banken is. Het is de ‘Do It Yourself’ cultuur waar ook Manuel Castells op doelt. Het idee van kleinschalige, zelfvoorzienende initiatieven. Een idee dat overigens al decennia in praktijk wordt gebracht door activisten maar zoals in de uitzending wordt laten zien ook opgepikt wordt door mensen die door de financiële crisis in problemen zijn gekomen.

De woede over het huidige kapitalistische systeem is wel degelijk te bespeuren, blijkt uit de reacties. Maar voor verandering moeten we niet zijn bij bankiers of politici, maar bij de alternatieven die zijn opgezet door mensen zelf.

Tips, links en artikelen

Tenslotte: de tips die mensen ons in de reacties hebben gegeven en links naar enkele uitgebreide artikelen die ons zijn toegestuurd. We willen iedereen die de moeite heeft genomen te reageren op de oproep met een korte zin, een uitgebreid artikel, een persoonlijk verhaal of zelfs een gedicht bedanken voor de reacties.

Van verschillende mensen kregen we een link doorgestuurd naar het filmpje ‘money as debt‘: een uitleg over hoe het geldsysteem functioneert.
De website globalinfo , ‘info over globalisering, politiek en actie’ vol kritische artikelen en informatie over alternatieven.
www.economischegroei.net. De website van een in Nederland en België actieve groep mensen die uitgebreid economische en ecologische alternatieve uitwerken onder leiding van vooraanstaande economen, wetenschappers en deskundigen zoals Willem Hoogendijk, Lou Keune en Arnold Heertje.
Een artikel ‘Verandering, alternatieven en de financiele crisis‘  over alternatieven zoals het Wereld Sociaal Forum als tegenhanger van het WEF.
Het artikel ‘Woede, weerstand en transitie‘ - dat Wim Musters ons toestuurde (pdf)
Verzet 2.0: een interessant artikel over de (on)mogelijkheden van verzet tegen dit systeem en de inkapseling van tegencultuur en protest dat ons toegestuurd werd door Theo Ploeg.
De ‘Bank of Happiness’ is zeker niet het eerste initiatief van een ruilnetwerk waar goederen en diensten met elkaar geruild kunnen worden zonder dat daar valuta voor nodig is. LETS, ‘Local Exchange Trading System’ is een al langer lopend alternatief. De website van LETS Nederland en van LETS Nijmegen. LETS werd onder andere genemd in een reactie van Stefan Fincken. Lees hier zijn hele reactie inclusief een analyse van het huidige geldsysteem en een overzicht van alternatieve geldsystemen.
Tenslotte: een gedicht dat Jolanda Kooijmans ons toestuurde.

Uit het rapport Crisis in aantocht? (oktober 2009) van het SCP blijkt dat heel Nederland bezorgd is over de Nederlandse economie, maar dat er maar weinig mensen zijn die denken dat de slechte economie ook hun persoonlijke situatie heeft aangetast of nog gaat aantasten. De tevredenheid met de economie is afgenomen (van een 6,4 naar een 6,0), maar de tevredenheid met het eigen inkomen is niet veranderd (87% is tevreden met de eigen financiële situatie). De negatieve verwachtingen over de Nederlandse economie zijn met 35% toegenomen (van 27% naar 62%), terwijl de zorgen over de eigen financiële situatie maar met 6% zijn toegenomen (van 12 naar 18%). Waar iedereen bang was dat de Mexicaanse griep juist hem of haar zou raken, lijken maar weinig mensen bang voor te zijn bij de financiële crisis. En als we niet bang zijn, waarom zouden we dan boos worden?

En wie zijn dan de mensen die wel bang zijn? Vrezen de mensen met een tijdelijk contract , de kleine zelfstandigen of de zzp-ers voor hun baan? Nee, het zijn juist de huisvrouwen en -mannen en gepensioneerden die het meest pessimistisch zijn over de toekomst. En heeft dit dan te maken met hun toekomstperspectieven op de arbeidsmarkt, of met hoeveel tijd zij besteden aan het kijken naar de televisie?

Van een woedende mensenmassa is nog geen sprake. Maar er zijn wel degelijk mensen die het niet eens zijn met de huidige gang van zaken in de financiële sector. Op internet zijn grote groepen mensen, organisaties en individuen actief bezig de wereld te informeren over verschillende alternatieven voor het huidige systeem. Op grappige, ironische en informatieve wijze wordt de mensheid gewezen op de gebreken van de financiële sector. Maar echte woede? Die is zeldzaam.
Volgens de psychologie wordt woede losgemaakt als een situatie als onrechtvaardig, denigrerend of bedreigend wordt ervaren. Wanneer het gedrag van anderen wordt opgevat  als fundamenteel tegenstrijdig met de eigen overtuigingen, waarden of ideeën, komt ze op. Woede wordt in onze maatschappij echter zeer vaak (onbewust) onderdrukt, waardoor het wordt geuit in onverschilligheid of zich transformeert naar ironie, humor of agressiviteit.  

Echt woedende mensen zijn er dus niet zo veel, maar ontevreden en bezorgde mensen des te meer. En als de enquêteurs van het SCP dan vragen waar de mensen in Nederland boos en bezorgd over zijn, dan komen er de algemene antwoorden als ‘crisis’ en ‘economie’, maar ook zeker ‘bonussen’ en de zogenaamde ‘graaicultuur’. Want die graaicultuur is toch wel iets dat echt niet strookt met de overtuigingen en waarden van de gemiddelde Nederlander. En dan worden ze boos! Of onverschillig, passief, ironisch en verbitterd… 

Dus rennen we niet ziedend over de straten, slopen we geen banken en knieschijven van bankiers en worden er zelden dikke auto’s van grote bonusvangers in de fik gestoken, maar zitten we thuis, een beetje ontevreden en lichtelijk bezorgd over de ‘graaicultuur’, en vragen ons af: mag dat?

Lees onderstaande artikelen en geef uw mening: accepteren we de ‘graaicultuur’ zoals we vele culturen en subculturen accepteren, of vraagt u zich toch af: Mag dat?

• Top Philips krijgt fors meer bonus
• Bonus van bijna twee miljoen voor RBS-baas
• Bonuspot ING groeit weer flink
• Creatief boekhouden op landenniveau
• Topman JP Morgan Chase krijgt 16 miljoen bonus
• Bonussen AIG wekken woede
• Grootverdieners Nederland verkassen niet sneller dan vroeger
• Liegen is natuurlijk?

Image: Revolution/Resolution Bulletin
‘De duurzame strategie van ABN Amro en Fortis is ondermaats’, vinden de jonge bankiers bij deze banken. Hoewel klanten, werknemers en (internationale) regelgeving al langere tijd vragen om een structureel duurzaamheidsbeleid, vinden de verantwoordelijken bij ABN Amro en Fortis dat ze het ‘redelijk doen’ en dat het duurzaamheidsbeleid maar ‘even moet wachten’. Jonge bankiers denken hier anders over en kondige een interne revolutie aan! Lees in De Pers het hele bericht.