Harrie Verbon is hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg

De financiële crisis mag geen excuus zijn voor een megabezuiniging in de collectieve sector. De motivering voor die bezuiniging gaat als volgt. Door de crisis heeft de overheid een tekort van ruim 6 procent van het nationaal inkomen (ruim 36 miljard euro). Dat komt weliswaar door de crisis, maar het CPB heeft bedacht dat driekwart van het tekort als gevolg van de financiële crisis niet vanzelf verdwijnt, oftewel structureel blijft. Het structurele tekort bedraagt dan driekwart van 36 miljard euro (het huidige tekort), dus 27 miljard euro. Dat is nog niet alles. Door de vergrijzing komen er nog eens niet gedekte uitgavenverhogingen aan in de orde van grootte van vier of vijf procent (24 tot 30 miljard euro). In totaal moet er dus voor bijna 60 miljard euro worden bezuinigd. 

       Alarmbellen alom, vooral bij het CDA dat haar wetenschappelijk instituut (WI) al een rapport heeft laten schrijven om de goegemeente voor te bereiden op forse ingrepen in de collectieve sector. Dat is ook wat deze crisis tot nu toe voornamelijk aan beleid heeft opgeleverd, namelijk maatregelen die mensen treffen die part noch deel aan deze crisis hadden. Zo was tot de crisis D66 de enige politieke partij die verhoging van de AOW-leeftijd op het programma had staan, maar de crisis bracht ook de voormalige coalitie op dat idee. Vrijwel zonder slag of stoot werd de AOW-leeftijd verhoogd. Deze maatregel treft vooral mensen met lage inkomens en een zwakke gezondheid, maar veel minder mensen met hoge inkomens en goede aanvullende pensioenvoorzieningen. Laat staan bankiers met bonussen.

       Inmiddels heeft het CPB deze maand laten weten dat het overheidstekort volgend jaar geen 6 maar ruim 4,5 procent zal bedragen, oftewel 27 miljard euro. Het CPB zei er niet bij of dit nu het structurele tekort is, of dat we daarvoor nu weer driekwart van die 27 miljard moeten nemen. Niemand die het weet, natuurlijk. Mijn eigen inschatting is dat het tekort grotendeels weer zal verdwijnen als de crisis wegebt en dat het niet zo veel zal kosten om het restant te financieren. De kosten van de vergrijzing kunnen ook best lager uitvallen dan door het CPB is berekend. Dat willen de bezuinigers natuurlijk niet horen. De maatschappij moet rijp gemaakt worden voor de calvinistische boodschap dat er harder gewerkt moet worden voor minder geld (Donner). 

       Deze crisis rechtvaardigt niet het afbreken van collectieve voorzieningen. Als er een financieel probleem van de crisis voor de overheid resteert, kunnen de belastingen omhoog. Begin eerst maar eens met een volledige fiscalisering van de AOW en het drastisch beperken van de aftrekbaarheid van de hypotheekrente. Verder moet het bankenstelsel terug naar zijn basistaak, namelijk het doorsluizen van besparingen naar bedrijven en individuen. Dat zogenaamde plan Obama, zo schreef Paul de Grauwe op deze plaats, hebben de Europese bankiers weten te verhinderen. Maar Nederland kan natuurlijk best op eigen houtje de banken nationaliseren en die bankiers de mond snoeren.

Harrie Verbon studeerde economie en econometrie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1988 promoveerde. Hij vervolgde zijn carriere als hoogleraar Openbare Financien en Sociale Zekerheid aan de Katholieke Universiteit Brabent, respectievelijk Universiteit van Tilburg, waar hij tot op heden werkzaam is.  De huidige onderwijsactiviteiten van Harrie Verbon vallen binnen het vakgebied Economie van de collectieve sector, waarbinnen zijn eigen onderzoeksbelangstelling uitgaat naar onderwerpen zoals macro-economische effecten van vergrijzing, migratie, herverdeling en economische groei, overdrachten tussen generaties en verhandelbare emissierechten. Hij was lid van diverse onderzoekscommissies en is lid van het bestuur van het Rathenau Instituut en van de Wim-Dreesstichting.    

In vier afleveringen verkent Tegenlicht hoe we de crisis als kans kunnen benutten. Op ons weblog wordt het thema Crisis als kans op scherp gesteld met speciaal voor Tegenlicht geschreven columns door de auteurs van Me Judice, het onafhankelijk discussieforum van economen.

Discussieer mee over de toekomst van onze economie aan de hand van de stelling:

De crisis wordt misbruikt om een aanslag op overheidsvoorzieningen te rechtvaardigen!

Nu het kabinet is gevallen over Afghanistan, komt Tegenlicht een week eerder met de documentaire Crime Scene Afghanistan van Shoresh Kalantari. Zijn verhaal kan worden gezien als een metafoor voor de Westerse missie: van idealen naar ontnuchtering, van opbouw naar geweld, van een komst vol goede bedoelingen naar een vertrek vol twijfels.

Kalantari, afkomstig uit Iran, doorliep de Filmacademie in Amsterdam en werd door de VN aangesteld om in Kaboel de staatsomroep een grotere kritische rol in het openbare leven te laten spelen. De VN ziet het helpen opzetten van vrije en onafhankelijke media als één van de meest belangrijke elementen bij de poging tot nation-building in Afghanistan na de val van de Taliban.
Als liefhebber van thrillers, begint Kalantari het programma ‘Crime Scene Afghanistan’, een soort ‘Opsporing verzocht’, waarin corruptie en misstanden aan de kaak worden gesteld. Maar de Afghaanse realiteit blijkt weerbarstig.

In Tegenlicht laat Kalantari zien hoe een groep mensen een gesteld doel kan bereiken terwijl zij tegelijkertijd bloot staan aan intimidatie door de autoriteiten, criminele bendes en mensen met contacten in de hogere kringen. Bij elke aflevering die zij produceren en uitzenden lopen zij tegen deze problemen aan.

Uitzending: maandag 22 februari, 20:55 uur, Ned. 2. Herhaling: dinsdag 23 februari, 14:55 uur, Ned.2.

De aflevering Waar is de woede? verschuift naar maandag 1 maart.

Marcel Canoy is chief economist en managing partner van ECORYS en hoogleraar zorgeconomie aan TILEC (Universiteit van Tilburg).

Ons kabinet is bezweken als een zwalkende hordeloper die steeds hogere horden moest nemen. Ondertussen vraagt iedereen zich af hoe we nu verder moeten. Om uit het dal te komen heeft onze samenleving drie impulsen nodig: een opknapbeurt van publieke voorzieningen, een open houding naar het buitenland en een revival van zelfreflectie en mededogen.

Ten eerste, de opknapbeurt. Door de decennia heen heeft de overheid allerlei voorzieningen aangeboden waarvan je je kunt afvragen of ze nog wel nodig en nuttig zijn. En of ze niet een te lage prijs hebben. Ondertussen verwachten we van die voorzieningen dat ze snel beschikbaar zijn en dat ze een hoge kwaliteit hebben. Maar we willen er niet voor betalen.

Er moet een bezem door de publieke rommelzolder. Maar vegen is niet hetzelfde als snijden. Je kunt bejaarden plukken, studenten uitkleden, patiënten nog eens een poot uitdraaien of ambtenaren uitzwaaien. Het betekent dat burgers meer gaan betalen voor hetzelfde of evenveel voor een verschraald aanbod.

Op talloze dossiers kunnen publieke voorzieningen juist verbeterd worden. Onnodige subsidies zijn er te over. Beperk de sociale huursector voor hen die het echt nodig hebben. Laat ouderen langer doorwerken, maar verbeter de arbeidsmarkt. Laat studenten meer betalen, maar investeer in de kwaliteit van hoger onderwijs.

Burgers moeten weer gewend raken aan het nemen van eigen verantwoordelijkheid, gaan meebetalen aan voorzieningen en zijn dan ook gelegitimeerd om eisen te stellen. Het stelt ons tevens in staat de staatskas aan te vullen zonder in te teren op de kwaliteit van de samenleving. De opknapbeurt is ook nodig om de solidariteit overeind te houden en middelen over te houden voor diegenen die het echt nodig hebben.

De tweede impuls gaat over het buitenland, niet voor niets de struikelhorde van het kabinet. Nederland stemde in 2005 in groten getale tegen het Lissabonverdrag. We hebben een surrealistische discussie in het Parlement over de kosten van allochtonen. We willen de IJslanders verder de Noordelijke IJszee induwen terwijl we zelf hebberig op hoge rentes gingen jagen. We hebben een staatssecretaris die een pleidooi voor vakantie in eigen land houdt. We weten niet wat we met de NAVO moeten.

Allemaal manifestaties van navelstaren. Waar leidt het toe? De internationale solidariteit erodeert, Nederland wordt minder aantrekkelijk voor hoogopgeleide migranten en verliest daarmee ook haar naam als goede vestigingplaats van buitenlandse bedrijven. De Nederlandse positie in Brussel wordt uitgehold en we verliezen onze traditionele faam als tolerant land.

De ramen moeten open. Dat betekent vooral een constructieve houding van Nederland op wat we gemeenschappelijk kunnen bereiken op globale thema’s als migratie, energie en milieu, veiligheid en honger. Een constructieve houding stelt ons tevens in staat geloofwaardig eisen aan anderen te stellen.

Dan de derde impuls. Het is dezer dagen bon ton om te zeggen waarom er van alles niet deugt aan anderen. Moslims deugen niet, politici ook niet, Europa deugt niet, de media ook al niet, om over bankiers maar te zwijgen. Het leidt niet tot vruchtbare dialogen of vooruitgang. Als de overheid een zwaarder beroep doet op de eigen verantwoordelijkheid, is het wel handig als de mensen ook de verantwoordelijkheid nemen voor de eigen keuzes. Dynamiek vereist tevens dat mensen risico’s nemen. Die risico’s leveren alleen op als je ervan leert als het misgaat. De laatste impuls is een revival van zelfreflectie en mededogen. Een samenleving die dynamisch wil zijn, kent stabiliteit. Daarbij past geen rat race waarin iedereen die het niet redt er aan de onderkant uitvalt.

‘Gouverner c’est choisir,‘ aldus de befaamde Franse politicus Pierre Mendès-France. Het kabinet Balkenende IV wilde geen keuzes maken. Maar ze zijn nodig. En goed uit te leggen, voor een nieuw en fris kabinet.

Marcel Canoy studeerde econometrie aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1993 promoveerde op het onderwerp ‘industriële organisatie’. Na diverse postdoctorale functies aan de universiteiten van Parijs, Maastricht en Leuven, trad hij in 1996 in dienst bij het CPB. Hier bekleedde hij onderzoeks- en managementfuncties bij diverse afdelingen, onder meer Regulering en Marktwerking, Institutionele Analyse, en Marktordening. In juni 2005 stapt hij over naar de Europese Commissie, waar hij tot eind mei werkzaam was als economisch adviseur bij het Bureau of European Policy Advisers (BEPA) in Brussel. Vanuit die functie heeft hij met name geadviseerd over marktordening, regulering, de Lissabon-agenda en de toekomst van de verzorgingsstaat. Hij is momenteel als Chief Economist werkzaam bij het Rotterdamse economisch onderzoeks- en adviesbureau ECORYS. Vanaf 1 maart 2008 is hij voor 1 dag per week hoogleraar op het gebied van de economie van de gezondheidszorg bij TILEC Universiteit van Tilburg.

In vier afleveringen verkent Tegenlicht hoe we de crisis als kans kunnen benutten. Op ons weblog wordt het thema Crisis als kans op scherp gesteld met speciaal voor Tegenlicht geschreven columns door de auteurs van Me Judice, het onafhankelijk discussieforum van economen.

Discussieer mee over de toekomst van onze economie aan de hand van de stelling:

Nederland worstelt met de nasleep van de financiële crisis. Burgers lijken te berusten in hun lot en van de overheid kunnen we na de val van het kabinet geen duidelijke bezuinigingsbeslissingen verwachten: ondanks de urgentie blijft het debat over fundamentele economische hervormingen uit. Wat moet de overheid doen en wat kan de burger zelf doen om deze impasse te doorbreken en tot alternatieven te komen voor ons vastgelopen systeem?

Op woensdag 10 februari werd door het kabinet een officiële brief van NAVO-chef Anders Fogh Rasmussen openbaar gemaakt. In de brief doet de secretaris-generaal aan de Nederlandse regering het verzoek tot verlenging van de Nederlandse missie in Uruzgan. Niet in de huidige vorm, maar een afgeslankte versie, gericht op training van Afghaanse politieagenten en opbouwwerkzaamheden. De NAVO garandeert daarbij dat in augustus een ander land de leidende militaire rol van Nederland in Uruzgan zal overnemen. Binnen het kabinet heerst momenteel grote irritatie en onenigheid. Het geplande debat van vorige week woensdag is uitgesteld vanwege de afwezigheid van de minister-president, die momenteel bij de Olympische spelen in Vancouver verkeert.

Op 5 februari jongstleden vond in Felix Meritis de 28e Globaliseringlezing plaats. Hierbij werd de Nederlandse militaire en civiele relatie met Afghanistan stevig onder de loep genomen. Een van de gasten tijdens dit debat was Oud-commandant der Nederlandse strijdkrachten Dick Berlijn. Gedurende het debat sprak Berlijn zich uit over het hoe en waarom van de noodzaak tot verlenging van het militaire verblijf in Afghanistan. Berlijn ging hier o.a. in discussie met europarlementariër Thijs Berman (PVDA). Tegenlicht maakte hier opnames van. Het volledige debat is binnenkort online te bekijken op de site van Tegenlicht.

Bij Tegenlicht zijn we niet altijd even blij met zijn ongezouten marktfundamentalisme. Maar Jim Rogers’ expertise in de financiële wereld levert vaak een interessante vooruitziende blik. Al in 1999, in VPRO’s eerste produktie met hem (De Calculerende Cowboy), kocht Jim een setje versgeslagen Euro-munten. Bij wijze van collector’s item. Waarom? De euro zou faliekant gaan mislukken. Terwijl de EU-munt nog niet eens volledig was ingeburgerd (giraal in 1999, voor het publiek in 2002) kondigde hij al de val van de euro aan, en de onhoudbaarheid van ons Stabiliteitspact, ‘because [in Europe] nobody has a similar economy, and they all fake the numbers!’

Destijds hielden we het op Amerikaans chauvinisme en Rogers-retoriek (‘faking the numbers’ was en is één van zijn geliefde frasen) en we lachten het weg. Inmiddels is het crisis-dominospel misschien wel begonnen met de creatieve boekhouding van Griekenland. Anderzijds: Wall Street zelf heeft ook wel zo het een en ander bijgedragen aan het ontstaan van de huidige situatie.

We mailden Jim Rogers: nu moeten we je officieel gaan haten
Hij mailde terug: ‘Ja, grandioos idee: shoot the messenger!’

Krijgen we ‘De Dag dat de Euro valt’ in plaats van ‘De Dag dat de Dollar valt’ ? Of gaan de beide munten wellicht gezamenlijk ten onder? Eén van de gasten in de Tegenlicht-aflevering ‘De dag dat de dollar valt’ is Cees Maas, die afgelopen zondag in Buitenhof vaststelde dat de Euro in feite nog ‘in z’n Middeleeuwen’ verkeert. De munt is natuurlijk inderdaad nog een peuter vergeleken met de dollar of de yen. Dus het wordt tijd voor écht monetair beleid in Europa.

Wat vinden onze kijkers en site-bezoekers eigenlijk: gaat de euro vallen? Valt de EU uiteen? Wat moet er gebeuren? Als de EU Griekenland niet helpt kan de schuldencrisis in Europa voortwoekeren; als de EU Griekenland wél helpt komen de principes van het Verdrag van Maastricht op losse schroeven en loopt de Unie gevaar…Is er een middenweg? Of een andere uitweg? Of wordt het misschien tijd voor actie tegen de ‘aanval op de euro’?

Esther-Mirjam Sent is Hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en raadslid bij de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO).

De meerderheid van de mensen wil verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme en deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen. De reden ligt in twee grote psychologische obstakels, want economie is emotie.

De eerste psychologische barrière wordt gevormd door een combinatie van de ‘fundamentele attrributiefout’ en de ’self serving bias’. Dat laatste staat ook bekend als het ‘dodo-effect’. In Alice in Wonderland staat een passage waarin aan de dodo wordt gevraagd: wie heeft gewonnen?  De dodo antwoordt: iedereen heeft gewonnen en we verdienen allemaal een prijs. Dat is het dodo-effect: als het goed gaat, hebben we dat aan ons zelf te danken. Als het slecht gaat, ligt het aan de omstandigheden. De fundamentele attributiefout houdt in dat we foute gedragingen van anderen wijten aan slechte persoonlijke karaktereigenschappen van die anderen.

Het gevolg van deze effecten voor de economie is dat de mede-verantwoordelijken aan de crisis met de beschuldigende vinger naar de anderen wijzen en niet de hand in eigen boezem steken. Dat wil zeggen, bankiers geven de schuld aan de aandeelhouders, accountants en toezichthouders. Zij wijzen om hun beurt beleidsmakers als schuldigen aan. En de laatsten richten hun pijlen weer op de bankiers. Zo is de cirkel rond zonder dat er persoonlijke lessen worden getrokken en er verandering of hervorming plaatsvindt.

De tweede psychologische barrière wordt gevormd door zogenaamde rampenbijziendheid. Die houdt in dat we de kans op een ramp groot achten als een eerder voorval nog vers in ons geheugen zit, maar diezelfde kans verwaarloosbaar achten als een eerdere ramp langer geleden is. Zo verkiezen velen kort na een ernstig vliegongeluk een vakantie met de auto, maar stappen ze een jaar later weer vrolijk in het vliegtuig.

Diezelfde rampenbijziendheid dreigt, nu het weer bergopwaarts lijkt te gaan met de economie. De voorlopende indicatoren gaan de goede kant op: consumentenvertrouwen, producentenvertrouwen, aandelenkoersen. De gelijklopende indicatoren zoals het bruto binnenlandse product lijken het dal te hebben bereikt. Alleen de achterlopende indicatoren, zoals de werkgelegenheid, zijn nog op zoek naar een dal.

Ach, denken we, met die crisis viel het allemaal toch best mee? Het probleem is evenwel dat er veel geld is gepompt in economische symptoombestrijding, maar dat de dieperliggende oorzaken nauwelijks zijn aangepakt. Hebzucht, beperkte rationaliteit, onderschatting van risico’s en onrealistisch optimisme vormen de fundamenten voor het ontstaan van de crisis. Als we die niet aanpakken, kunnen we ons bijziend en al opmaken voor de volgende ramp.

Loesje verwoordt het heel mooi: ‘Crisis, daar zijn de mooiste dingen uit voortgekomen.’ Maar dan moeten we wel de hand in eigen boezem durven steken en de dieperliggende oorzaken gaan aanpakken.

Esther-Mirjam Sent is hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en raadslid bij de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO). Hiervoor doceerde zij aan de University of Notre Dame in de Verenigde Staten en is zij visiting fellow geweest aan de London School of Economics en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Haar onderzoeksinteresses omvatten de geschiedenis en filosofie van de economische wetenschappen alsmede de economie van de wetenschap hetgeen onder andere is uitgemond in twee boeken: The Evolving Rationality of Rational Expectations: An Assessment of Thomas Sargent’s Achievements (Cambridge University Press, 1998), waarvoor zij de Gunnar Myrdal-prijs ontving, en Science Bought and Sold: The New Economics of Science (University of Chicago Press, 2002, samen met Ph. Mirowski). Zij is tevens mede-redacteur van de Journal of Institutional Economics. Recentelijk zijn haar onderzoeksinteresses uitgebreid naar gedragseconomie, experimentele economie en economisch beleid. Esther-Mirjam Sent is in 1994 gepromoveerd aan Stanford University in de Verenigde Staten.

In vier afleveringen verkent Tegenlicht hoe we de crisis als kans kunnen benutten. Op ons weblog wordt het thema Crisis als kans op scherp gesteld met speciaal voor Tegenlicht geschreven columns door de auteurs van Me Judice, het onafhankelijk discussieforum van economen.

Discussieer mee over de toekomst van onze economie aan de hand van de stelling:

Uit het BBC-onderzoek ‘Wide dissatisfaction with capitalism’ en uit aanvullend onderzoek van bureau ISIZ in opdracht van Tegenlicht blijkt dat de meerderheid van de mensen verandering of op zijn minst hervorming van het kapitalisme wil. Deze crisis lijkt daarvoor een uitgelezen moment. In de praktijk blijken verandering en hervorming nauwelijks tot stand te komen. Onze democratie is blijkbaar niet in staat het economisch systeem haar wil op te leggen.

Morgen (16 februari) wijdt Arte twee documentaires en een discussietje aan kredietcrisis en directe slachtoffers, in Duitsland en Frankrijk welteverstaan. In Angst vor dem Absturz gaat het over de lijdende voorwerpen, in Kredithaie auf Beutejagd om de kredietverstrekkers met woekerrentes, vanouds florerend in moeilijke tijden. In het nogal kort uitgevallen aansluitende discussieprogramma staat de vraag centraal of en hoe er in een voortschrijdend globale zakenwereld adequaat tegen nieuwe malaise kan worden opgetreden.

Misschien moet eerst het recht eindelijk eens zegevieren? Want hoe kan het dat in de vs honderdduizenden gezinnen uit hun huis zijn gezet en het verzamelde banken- en speculantengeboefte van Wall Street de grootste bonuskas ooit te verdelen heeft? Hoe kan het dat de PvdA-staatsman Wim Kok in zijn politieke loopbaan tegen de ‘rechtse’ bonuscultuur tekeerging en vervolgens als ing-commissaris tot het ‘inzicht’ kwam dat hij het altijd bij het verkeerde eind had gehad? Anders, argumenteerde Wim in al zijn marktconforme wijsheid, vertrok het puikje van het managerstalent immers naar betere beloningslanden. Ja, datzelfde talent dat de door de overheid onder het mom van ‘meer efficiency’ aan de markt verramsjte nutsbedrijven, post en spoorwegen op een alarmerend laag servicepeil en beschamend hoog prijsniveau heeft gebracht. Waarom, vraagt de werkloos geworden sappelaar die zijn maandelijkse lasten nauwelijks nog kan opbrengen, zijn er geen torenhoge bonusboetes, lijfstraffen en werkkampen voor het toptuig dat met miljarden uit de staatskas is gesteund en doodleuk op de oude voet verder gaat?

Themenabend: Die Opfer derKrise
arte, 20.14-22.05 uur
Tekst: Oliver Kerkdijk

Langzaam verliezen we de controle, verslechtert onze economische positite en komen we in persoonlijke rampen en conflicten terecht… Het Deense collectief Superflex maakte vier filmpjes waarin de crisis vanuit een therapeutisch perspectief benaderd wordt.

Kijk voor meer filmpjes en informatie op End the European Central Bank(s) en People for Mathematically Perfected Economy ™ (PFMPE™)