Ethiopië

vrijdagmorgen 9 maart

vrijdagmorgen, 9 maart 1984
Podcast

-interviews met Petrus Schothorst en Hans Alles van het Eritrea Comité;
-aankomst Addis Abeba
-over de geschiedenis van Ethiopië
-Tawawa in Soedan

zondagmiddag 11 maart

zondagmiddag, 11 maart
Podcast

-eerste indrukken le dag
-geschiedenis Ethiopië
-tocht naar de Blauwe Nijl
-Unicef project
-Tisisat Waterval
-militaire dienstplicht, verplicht - vrijwillig
-ontdekking bronnen Blauwe Nijl in Tana meer

zondagavond 11 maart

zondagavond 11 maart
Podcast

-gesprek met ambassadeur Heijnen over ontwikkelingshulp;
-interview met Janny Poley en Wout Soer van SNV;
-Alfabetisering en indeling in Kebeles
-interview Theo Verhoef, fysiotherapeut
-over de koptische kerk
-interview Frank Kortmann, psychiater
-ambassadeur Heijnen, over militaire junta in Ethiopië

Nijlreis dagboek in “Vrije Geluiden”

Beluister het eerste uur, het tweede uur en het derde uur van dit marathoninterview

Op 26 december 1981 sprak Joop van Tijn in Rust Zacht met mensen van adel, en stelde dezelfde vraag aan: Freule Emmy van Tuyll van Serooskerken, Jonkheer de Brauw, Jonkheer van Breugel (spelling onzeker), Baron Ferdy de Smet en Jonkheer Theo Sandberg.
Beluister Rust Zacht over de adel:
Rust zacht van 26 december 1981

Podcast

Begin Piet Ponskaart

Deze uitzending wordt gekenmerkt door enkele opmerkelijke zaken: allereerst is het ANP-nieuws niet opgenomen, en dat terwijl het grote nieuws van die dag de gijzelingen waren. Banden waren duur in die tijd! Ten tweede is Frits van Exter te beluisteren. Dit was vermoedelijk het eerste radio-optreden van de latere Trouw- en Vrij Nederland- hoofdredacteur van Exter, toen nog stagiair. Gied Jaspars krijgt ongenadig van repliek van commentator Henk Hofland omdat hij begrip toont voor de Molukse acties. En tenslotte: John Jansen van Galen was toen al presentator!!!

Frits van Exter, onlangs opgestapt als hoofdredacteur van dagblad Trouw, staat dan nog geheel aan het begin van zijn carrière. Hij loopt stage en mag de telexen afscheuren:

stageair Frits van Exter scheurt de telex af

maar ook heeft hij o.a. met de Molukse leiders Manusama en Metiari gesproken:

Commentaar Frits van Exter

De in haast opgetrommelde politiek commentator Henk J.A. Hofland noemt de acties verkeerd, in een verkeerde tijd, in een verkeerd land:

Hofland

Verslag voor de gezamenlijkheid van NOS-verslaggever Hugo van Rhijn:

Hugo van Rijn

Interviewtje met de minister van Justitie Dries van Agt over de ontstane situatie, en ook over de campagne voor de Kamerverkiezingen, die door deze gebeurtenissen abrupt lijkt te zijn gestopt:

van Agt

Door de gebeurtenissen bij De Punt en in Bovensmilde komt het vaste programma-onderdeel het VPRO Forum te vervallen. Forumlid Gied Jaspars, enigszins verbolgen omdat hij wel grappen mag maken voor de VPRO-radio als er niets aan de hand is, maar dat hem niets wordt gevraagd als er echt iets aan de hand is, wordt alsnog om zijn mening gevraagd. Hij kan begrip opbrengen voor de Zuid-Molukkers. Een opmerkelijke mening, waarop Henk Hofland hem ongenadig van repliek dient: Jaspars versus Hofland.

Jaspars en Hofland

Diepte-interview van Hugo van Rijn met een buurtbewoner, die al iets vermoedde ……………….

Hugo van Rijn met buurtbewoner

De uitzending wordt gepresenteerd door John Jansen van Galen en Jan Lenferink, de muziek was van Jacob Klaasse en Sail Joya, en de verdere gasten waren: Ria Beckers (PPR), Bas de Gaay Fortman (eveneens PPR) en publicist Henk Spaan.

Beluister de hele uitzending:
Piet Ponskaart van 23 mei 1977

Podcast

Zie ook de Spoor Terug serie over de geschiedenis van de Molukkers in Nederland: Istori Maluku

Egypte

vrijdagmorgen, 2 maart 1984, Hilversum 2
vrijdagmorgen, 2 maart 1984
Podcast

-”Ontdekking” van de Nijl op het dak van Harm Botje
-aan boord van een Nubische schipper
-Egyptische autoriteiten over de Aswandam
-Gerard Jacobs over de gevolgen aanleg Aswandam
-reportage over Harm Deelstra, ontwikkelingswerker bij drainageprojecten.
-reportage op de veerpont van Luxor
-impressie Nijldal, het Hof van Eden
-bezoek aan een Nubisch dorp

zondagmiddag, 4 maart, Hilversum 3
zondagmiddag, 4 maart
Podcast

Portret van Caïro:
-met de trein Caïro in
-de chaos in de binnenstad
-reportage over de “Dodenstad”, begraafplaatsen waar mensen de graven hebben gekraakt om erin te wonen
-De hashwijk
-Ghosttown, over de aanwezigheid van lantarenpalen en asfalt en afwezigheid van huizen

zondagavond 4 maart, Hilversum 1
zondagavond 4 maart
Podcast

-Interviews met medewerkers van de Nederlandse ambassade, o.a . de heer Waldek, de heer Rutgers, verantwoordelijke voor ontwikkelingssamenwerking, en Cora Minderhoud;
-interview met Evert Schreur over de stad Cairo;
-interviews met vertegenwoordigers van Boskalis, Hr. Haverhals en echtgenote, en 2 werknemers Boskalis over aanleg van de haven van El Dekheila bij Alexandrië;
-Ummachmut, een Egyptische vrouw in de sloppenwijk over geboortebeperking;
-interviews met werknemers van Ilaco over vruchtbaar maken van stukken woestijn en ingenieur van der Zel over de Aswan dam;
-Evert Schreur over 2de hands auto’s
-tv cultuur in Egypte

Beluister ook het interview van Ischa Meijer met Karin Spaink van 20 juni 1993. Zij was toen bij Ischa te gast naar aanleiding van haar boek “Stokken en Stenen”.

Juryrapport ZILVEREN REISS MICROFOON 1989

De meeste media leven sterk bij de waan van de dag. De hete actualiteit, de primeur, de eigen interpretatie van het harde en het zachte nieuws krijgen - vaak terecht - veel aandacht. Journalisten hebben nu eenmaal de taak om de machthebbers, politici, ondernemers, maar ook vakbonden en andere organisaties hinderlijk te volgen en te controleren.
Een bijverschijnsel van die wezenlijke taak van de journalistiek is dat steeds meer radiorubrieken er op uit lijken te zijn om de krant te halen. Het gevaar dat daarin schuilt is dat geld en mankracht daardoor aan andere projecten, die zeker zo interessant zijn, zo niet interessanter zijn, worden onttrokken.
Waarom zou een omroep een ogenschijnlijk duur programma in leven houden als met aanzienlijk minder kosten vaker de publiciteit wordt gehaald? Sommige van die duurdere programma’s blijken inmiddels zelfs alleen mogelijk dankzij externe subsidieverstrekkers. Wanneer die zich terugtrekken staat zo’n programma duidelijk op de wip.
Hoewel de kwaliteit en oorspronkelijkheid van het VPRO-radioprogramma “Standplaats” buiten kijf stond, heeft de jury deze elementen bij de toekenning van de Zilveren Reiss Microfoon 1989 zwaar laten meewegen. Het programma is te aardig, te origineel, te goed van opzet, om het onopgemerkt verloren te laten gaan.
“Standplaats” is door opzet en uitvoering een programma dat op een unieke manier voorziet in de behoefte aan informatie uit Derde Wereldlanden. Geen heet, actueel nieuwsprogramma met gehaaste verslaggevers, die een fragmentarische berichtgeving verzorgen. Nee, het gaat om drie tot vier maanden lang consequent volgehouden impressies en persoonlijke ervaringen van ter plaatse gestationeerde vakbekwame VPRO-verslaggevers. Het ging tot nu toe achtereenvolgens om Zimbabwe, China, Uganda, Filippijnen, Suriname, Peru, Pakistan en India.
Soms schijnbaar alledaags over baby’s, over de plaatselijke voetbalclub of over het dienstmeisje dat geen moeite heeft met de traditie van uithuwelijken. Maar met die vaak doodgewoon lijkende verhalen, worden wel de achtergronden belicht van een samenleving die in veel opzichten verschilt van de onze, maar daar tegelijkertijd zo verwant mee, of zo afhankelijk van is.
“Standplaats ” biedt inzicht in wat er verder nog in de wereld gebeurt dan gewapende of economische conflicten, overstromingen, droogte en honger . En dat verschaffen van inzicht behoort eveneens tot een van de wezenlijke taken vaneen zichzelf respecterende omroep.
De afgelopen weken is wel eens gevraagd naar welke “Standplaats” de Zilveren Reiss Microfoon 1989 nu precies gaat, uitgaande van het feit dat de tussen half oktober 1988 en half januari 1989 uitgezonden “Standplaats Pakistan” door VPRO’s eindredacteur buitenland Roel van Broekhoven als kandidaat ter mededinging werd ingezonden . Dit rapport zal duidelijk maken dat de jury daar heel ruimhartig in is: natuurlijk naar alle “Standplaatsen ” tegelijk!

Hilversum, 13 oktober 1989

Grote delen van deze serie zijn niet bewaard, maar gelukkig heeft de afdeling Publieksservice van de VPRO indertijd de complete serie op cassette gezet.

Standplaats Pakistan

aflevering 1-4 van Standplaats Pakistan
afl. 1: 21-10-1988 een inleiding op Pakistan, Lahore, de buren in hun wijk
afl. 2: 28-10-1988 over de eigenaardige dood van een steenbakkerij arbeider die overleed na gevangen genomen te zijn
afl. 3: 04-11-1988 het gearrangeerde huwelijk versus het ‘love marriage’
afl. 4: 11-11-1988

Beluister aflevering 1-4 van Standplaats Pakistan:
1-4 van Standplaats Pakistan

Podcast

aflevering 5-8 van Standplaats Pakistan
afl. 5: 18-11-1988
afl. 6: 25-11-1988 bestaansgeschiedenis van Pakistan, trefwoorden: “kindly understand the heat of that moment.”
afl. 7: 02-12-1988 drugshandel in Pakistan
afl. 8: 09-12-1988 analfabetisme in Pakistan

Beluister aflevering 5-8 van Standplaats Pakistan:
5-8 van Standplaats Pakistan

Podcast

aflevering 9-12 van Standplaats Pakistan
afl. 9: 16-12-1988 de molen van de islamitische wet, de sharia, maalt slecht voor verkrachte Pakistaanse vrouw
afl. 10: 23-12-1988, over fundamentalisme, de islam in Pakistan
afl. 11: 30-12-1988
afl. 12: 6-1-1989 een bezoek aan Swat Valley waar Oostenrijkse ontwikkelingshulp is in de vorm van skigebied

Beluister aflevering 9-12 van Standplaats Pakistan:
9-12 van Standplaats Pakistan

Podcast

aflevering 13 van Standplaats Pakistan
afl. 13: 13-01-1989: gesprek met iemand die acht jaar lang als politieke gevangene gevangen heeft gezeten en nu vrij is

Beluister aflevering 13 van Standplaats Pakistan:
13 van Standplaats Pakistan

Podcast

Het Spoor Terug maakte in 1989 een vijfdelige serie over de Duitse inval. Beluister alle vijf afleveringen.

De Duitse inval 1: de slag om de De Grebbeberg

Eén dag nadat de Duitse troepen de Nederlandse neutraliteit hebben geschonden, opent hun artillerie vanuit Wageningen het vuur op de Grebbeberg. De slag om het hart van Nederland is begonnen. Met interviews met o.a. Luitenant Dees, commandant van het 8e regiment artillerie, dienstplichtig soldaat Jagtenberg, sergeant Kramers, dienstplichtig soldaat Teun Oordt, dienstplichtig soldaat Vinke en marechaussee Teun Gordt, die op deserterende soldaten moest schieten.
Samenstelling: Kees Slager
Presentatie Arie Kleijwegt

Duitse inval 1, uitgezonden op 2 mei 1989:
Duitse inval 1 van 2 mei 1989
Podcast

De Duitse inval 2: Aan de kust

In deze aflevering de vluchtpogingen van velen, voornamelijk joden, om vlak na de Duitse inval over zee naar Engeland te vluchten. Met interviews met de toenmalige burgemeester Kwint van Velsen, stuurman Soolsma van de ‘Atjeh’ en de vluchtelingen Bellinfante, Meyers en rechter en schrijver Hugo Pos.
Samenstelling: Paul van der Gaag
Presentatie Arie Kleijwegt

Duitse inval 2, uitgezonden op 9 mei 1989:
Duitse inval 2 van 9 mei 1989
Podcast

De Duitse inval 3: Het bombardement van Rotterdam

Na een zonnige Moederdag tijdens het pinksterweekend breekt dinsdag 14 mei aan. De Duitsers zijn dan al vier dagen in het land en Rotterdam-Zuid heeft zich overgegeven. Het ultimatum zal tussen drie en vier uur aflopen, maar om één uur al naderen de Duitse bommenwerpers Rotterdam. De stad wordt verwoest nog voor Nederland de kans krijgt te capituleren. Interviews met vier ooggetuigen van de brand van Rotterdam:
-Trudy zwerft als achtjarige met haar broertjes, zusjes en moeder door de stad. Ze ziet mensen als fakkels branden en de gruwelen staan in haar geheugen gegrift;
-de moeder van de dertienjarige Dick raakt gewond bij het bombardement en ook zelf komt hij onder het puin terecht;
- Bep is 23 jaar en apothekersassistente. Ze belandt in een café waar de mensen drinken om de apocalyps te ‘vieren’. Zij verliest haar ouders en broer;
- de laatste is de achtjarige Cora die in de schuilkelder zit en voor haar ogen ziet hoe haar ouders onder het puin omkomen. Zij heeft het nog niet verwerkt.
Geïllustreerd met materiaal van de Duitse Wochenschau 1940.
Samenstelling: Kiki Amsberg en Jacqueline Maris
Presentatie Arie Kleijwegt

Duitse inval 3, uitgezonden op 16 mei 1989:
Duitse inval 3 van 16 mei 1989
Podcast

De Duitse inval 4: Vesting Holland

In de nacht van 9 op 10 mei bevindt korporaal Siem Heiden zich in de Vesting Holland op het eiland Dordrecht. Als de Duitse parachutisten uit de lucht komen vallen, breekt er paniek uit. Interview met schaatser Siem Heiden.
Samenstelling: Marnix Koolhaas
Presentatie Arie Kleijwegt
Over de vraag of met dit programma geschiedvervalsing is gepleegd, is een heel dispuut ontstaan tussen o.a. maker Marnix Koolhaas en historicus Allert Goossens. Lees onderaan dit bericht alles over de kritiek op Koolhaas en Heiden.

Duitse inval 4, uitgezonden op 23 mei 1989:
Duitse inval 4 van 23 mei 1989
Podcast

De Duitse inval 5: Zeeland vecht door

Als op 14 mei Nederland capituleert, geldt dat niet voor Zeeland. Daar hoopt men met de hulp van Franse en Belgische bondgenoten de Duitsers nog tegen te kunnen houden. Snel blijkt dat ijdele hoop te zijn. Op 30 mei 1940 capituleert ook Zeeland. Een reconstructie met interviews met betrokkenen.
Samenstelling Kees Slager
Presentatie Kiki Amsberg

Duitse inval 5, uitgezonden op 30 mei 1989:
Duitse inval 5 van 30 mei 1989
Podcast

Teksten van serie Duitse Inval

Duitse inval 1:

Tekst 1:
Op 10 mei 1940 om kwart over twee ’s morgens overschrijden de eerste Duitse troepen de Nederlandse grens. Twee grote Duitse legers trekken vrijwel ongehinderd op tot aan de IJssel. Daar wordt op enkele plaatsen weerstand geboden, maar veel heeft het niet om het lijf. Als de Duitsers de IJssel eenmaal over zijn, ligt de weg naar de Grebbelinie open. Langs de Utrechtse heuvelrug, tussen IJsselmeer en Rijn, ligt hier de eerste verdedigingslinie. Nog diezelfde dag maken de Duitse legers zich bij Wageningen op voor de strijd. Luitenant Dees, commandant van het 8e regiment artillerie heeft een paar kanonnen uit 1870 onder zijn hoede. Hij vertelt hoe hij zich voorbereidde op de oorlog.
Tekst 2
In de nacht van vrijdag op zaterdag openen vijf afdelingen Duitse artillerie vanuit Wageningen de aanval op de Grebbeberg. Aan de voet van de berg vormen de zogenaamde voorposten de eerste Nederlandse verdedigingslijn. Over een lengte van drie kilometer staan hier twee infanteriecompagnieën opgesteld, ondersteund door een mitrailleurcompagnie en vier oude kanonnen. De voorposten worden niet beschermd door een onderwaterzetting, zoals in het overige deel van de Grebbelinie. Het gemaal, dat voor de inundatie had moeten zorgen, is in mei 1940 nog in aanbouw. In de mitrailleurscompagnie bevindt zich dienstplichtig soldaat Jagtenberg. Zijn compagnie heeft de eerste dag een paar Duitse Jagers neergeschoten, en is daarom hoopvol gestemd. Ze gaan er vanuit dat ze zeker drie weken stand zullen houden, waarna de troepen afgelost zullen worden.
Tekst 3
Sergeant Kramers wordt op zaterdagmorgen 11 mei voor het eerst van zijn leven geconfronteerd met artillerievuur. Hij schrikt zich een ongeluk als de vijandelijke granaten inslaan. Hij houdt zich gedeisd in zijn loopgraaf, want als commandant van een mitrailleursnest moest hij wachten tot hij de vijand in zicht krijgt.
Tekst 4
Soldaat Jagtenberg wordt na zijn gevangenneming door de Duitsers als een levend schild gebruikt bij de bestorming van de Grebbeberg. Hij krijgt een granaatscherf door zijn knie, en blijft gewond in een sloot achter.
Tekst 5
In de vroege avonduren van zaterdag 11 mei hebben de voorposten feitelijk opgehouden te bestaan. Minder dan de helft van de manschappen heeft zich achter de Grebbeberg kunnen terugtrekken, de rest is gevangen genomen of gesneuveld. Generaal Herberts, bevelhebber van het Tweede Legercorps dat de Grebbelinie verdedigt, onderschat de Duitse troepensterkte en wijt het verlies uitsluitend aan de laffe houding van de Nederlandse soldaten. Om de schrik er goed in te jagen wil hij gevallen van desertie zo snel mogelijk door een krijgsraad te velde laten berechten. Tegelijkertijd laat hij een detachement marechaussee naar zijn commandopost in Doorn komen. Daaronder bevindt zich Teun Oordt, die vanuit Aalten ternauwernood de oprukkende Duitsers heeft kunnen ontvluchten.
Tekst 6
Terwijl de eerste Nederlandse soldaten al gevangen genomen zijn, hebben anderen nog geen Duitser gezien. Soldaat Vinke ligt met zijn 16e mitrailleur compagnie in een loopgraaf op de Grebbeberg. In de zogenaamde stoplijn, de laatste verdedigingsstelling. Hij zelf hoeft nog niet echt in actie te komen.
Tekst 7
Voor de 16e mitrailleurcompagnie begint het op 1e Pinksterdag pas goed. Generaal Harberts, de commandant van het Tweede Legerkorps, heeft op grond van gebrekkige informatie een zwaar vertekend beeld van de sterkte van de Duitse troepen. Er moet nu maar eens een tegenaanval ondernomen worden, vindt hij. De voormalige KNIL-militair Majoor Jacometti, commandant van het tweede bataljon wordt uitverkoren om de tegenaanval te leiden. Sergeant Kramers behoort tot de groep van ongeveer zestig man die de tegenaanval moet uitvoeren.
Tekst 8
De artilleriebombardementen hebben hun uitwerking niet gemist. In zijn loopgraaf boven op de Grebbeberg heeft soldaat Vinke tot maandag 2e Pinksterdag nog geen schot gelost, maar door het artillerievuur zijn al de nodige soldaten omgekomen. De overlevenden zijn murw gemaakt.
Tekst 9
Ook Luitenant Dees heeft met zijn sterk verouderde kanonnen nog niets uit kunnen richten. Hij wordt geacht de vijandelijke bewegingen op de Rijn in de gaten te houden.
Tekst 10
Luitenant Dees heeft zijn manschappen met moeite de stellingen opgekregen. Als de zogenaamde stoplijn bovenop de berg door de Duitsers wordt doorbroken, slaan honderden soldaten in wilde paniek op de vlucht. Generaal Harberts wil dan nog steeds niet erkennen dat dat het gevolg is van de Duitse suprematie in materieel en mankracht. In een uiterste poging om de desertie te stoppen stuurt hij de marechaussee, inclusief Teun Gordt, naar de Grebbeberg in hun functie van legerpolitie.
Tekst 11
Zeker vijftien Nederlandse soldaten sneuvelen door kogels van de marechaussee. De volgende dag zit Dees nog steeds werkloos achter zijn kanon. Het moreel van zijn manschappen is tot het nulpunt gedaald.
Tekst 12
Maandag 13 mei, tweede Pinksterdag, bezwijken de laatste verdedigingslinies van de Grebbeberg. Marechaussee Gordt is één van de weinigen die zich die ochtend nog op zijn post aan de voet van de Grebbeberg bevindt.

Teksten van Duitse inval 2:

Tekst 1
Als op I0 mei 1940 de Duitsers het land binnen vallen, komt dat voor de meeste mensen als een volslagen verrassing. Het geloof in Nederlands neutraliteit is groot in die dagen. En het duurt dan ook enige tijd voor het besef doordringt dat de waterlinie het niet zal houden, en dat het leger tegen zo’n
overmacht niet opgewassen is.
Op de dertiende mei, als de oorlog drie dagen oud is, trekken grote groepen, vooral Joden, naar de kust om te proberen op het laatste moment nog naar Engeland uit te wijken en aan de nazi-terreur te ontkomen. Havenplaatsen als Hoek van Holland, Scheveningen en IJmuiden worden met vluchtelingen overspoeld.
De toenmalige burgemeester van Velsen, waaronder ook IJmuiden valt, is de heer Kwint.
Tekst 2
In IJmuiden worden de vluchtelingen op het eind van de dag door de politie naar huis gestuurd zonder dat ze zelfs maar in de buurt van de haven geweest zijn. Het havengebied, de vesting IJmuiden, is door het leger hermetisch afgesloten. En niet burgemeester Kwint, maar overste Hellingman van de marine, heeft het daar voor het zeggen. Uit eindelijk is het dan ook maar weinig mensen gelukt om via de haven van IJmuiden Engeland te bereiken. Willem Soolsma is helemaal niet van plan naar Engeland te gaan. Hij is stuurman op de sleepboot de Atjeh, en op de veertiende, de dag van de capitulatie, moet hij de Jan Pieterszoon Coen naar IJmuiden slepen.
Tekst 3
Op het moment dat Willem Soolsma met het overvolle sleepbootje de Atjeh de haven van IJmuiden uitvaart heeft het Nederlandse leger al gecapituleerd. De heer Bellinfante, op dat moment werkzaam als advocaat in Den Haag, treft als hij die avond thuis komt een sombere familie aan.
Tekst 4
Terwijl Belinfante en zijn zuster op weg zijn naar Scheveningen, is daar al een massa mensen samengestroomd. Onder hen de Groningse student Meyers, die naar Engeland wil om vandaar de strijd tegen de Duitsers voort te zetten. De situatie in de Scheveningse haven lijkt uitzichtloos.
Tekst 5
Onder de mensen die op de Zeemanshoop zijn gesprongen zijn ook de heer Belinfante en zijn zuster.
Tekst 6
Niet iedereen heeft zoveel geluk als de passagiers van de Atjeh, met Willem Soolsma aan het roer, en de Zeemanshoop. Hugo Pos, een joodse Surinamer, heeft op het moment dat de oorlog uitbreekt net zijn rechtenstudie aan de Leidse Universiteit voltooid. In zijn memoires ‘Oost en West en Nederland’, schildert hij zichzelf af als een naïeve jongen die door de oorlog verrast wordt. Zelfs als Nederland gecapituleerd heeft weet hij nog niet precies wat hem te doen staat. Hij gaat die avond nog op bezoek bij een vriendin in Wassenaar.

Teksten van Duitse inval 3:

Tekst 1
Moederdag is net voorbij, en het is een stralend Pinksterweekend geweest. Dinsdag 14 mei 1940. Enkele dagen ervoor zijn Duitse soldaten de grens overgetrokken. Ze hebben in korte tijd, zonder op al te veel verzet te stuiten, een aantal strategische punten bezet. Rond de Grebbeberg is hevig gevochten. Op 10 mei zijn in Rotterdam in de vroege ochtend parachutisten gedropt boven de Maas. In rubberbootjes hebben ze de Maasoever bereikt en de bruggen over de Maas bezet. Het vliegveld Waalhaven is ook in Duitse handen. Rotterdam Zuid heeft zich overgegeven. De reet van de stad houdt nog stand. Vier dagen duurt die situatie nu al. Er zijn onderhandelingen gaande en over enkele uren, tussen drie en vier uur, zal het ultimatum verstrijken. Midden in de koortsachtige besprekingen verschijnen er een aantal Duitse Henkels boven de stad. De piloten zijn niet op de hoogte van wat er besproken is en volgen hun instructies. Rond 1 uur laten ze hun bommen vallen. Die veertiende mei gingen de meeste Rotterdammers gewoon naar hun werk, vertelt Bep. Ze kwam van de apotheek waar ze een baantje had als apothekersassistente. Het enige dat haar opviel was de lange rij voor de bakker. Er werd druk gehamsterd. Nee, er was absoluut geen rampenplan, vertelt brandweerman Jan Ras. De brandweer bestond overwegend uit vrijwilligere. Op de dag van het bombardement, toen de stad in lichter laaie stond was daar echter niemand van te vinden. Niemand had er ook over gedacht om de stad te laten evacueren. Het enige dat gebeurd was, was dat de BB bij de mensen langs was gekomen om te kijken wat de veiligste plek in huis was, vertelt Trudy, die als achtjarig meisje tijdens het bombardement met haar moeder en broertjes en zusjes door de stad zwerft. Een ander meisje van acht, Cora, vertelt hoe ze door een voltreffer wees werd. En ook Dirk, die als dertienjarige z’n moeder een scherpe gil hoort slaken en dan niks meer, is nooit meer rustig geworden.
Tekst 2
Jan Ras is 14 mei al vier dagen in de weer als gids voor de Hollandse militairen. Als de sirenes loeien neemt hij zijn taak als brandweerman op zich.
Tekst 3
Cora is een meisje van 8 in die dagen. Samen met haar ouders en broertje heeft ze al heel wat uren in de door haar vader gebouwde schuilkelder doorgebracht. Dat is niet zo erg, want daar ‘beneden’ is een grammofoon die mooie muziek speelt om de angst te verdrijven.
Tekst 4
In Kralingen woont de 13-jarige Dirk. Hij zit met zijn moeder en twee kleine kinderen in de veiligste kamer van het huis, denken ze.
Tekst 5
De hele straat stond in lichterlaaie, behalve dat ene café, waar de drie en twintigjarige apothekersassistente Bep de apocalyps meemaakt.
tekst 6
Beelden die je niet meer loslaten, die je kind niet kan bevatten, maar die in je geheugen gegrift staan, zo beschrijft Trudy, die als achtjarige door de in puin geslagen en brandende stad zwerft het bombardement van Rotterdam.

Teksten van Duitse inval 4

Tekst 1
Het is voor iedereen een grote verrassing dat al op 10 mei, de eerste oorlogsdag, de Duitsers tot in het Westen van ons land doordringen. Vrijwel niemand heeft er op gerekend dat de vijand letterlijk uit de lucht zal komen vallen. Binnen de vesting Holland, het door de grote waterwegen omsloten Westen van ons land, hebben de Duitsers het gemunt op twee van de Zuid-Hollandse eilanden: IJsselmonde, met het beneden de Maas gelegen deel van Rotterdam, en het eiland van Dordrecht. Zij moeten de strategische bruggen en vliegvelden in handen krijgen, om zo de doortocht vrij te maken voor de oprukkende 9e Duitse Panzer Divisie. Als in de vroege morgen van 10 mei de eerste Stuka’s overvliegen, blijken er weinig Nederlandse troepen op de twee eilanden aanwezig te zijn. Vooral veel officieren brengen de nacht thuis door, en kunnen hun onderdelen niet meer bereiken. Bovendien is het bevel over Dordrecht volgens velen niet in veilige handen. Commandant is een zekere overste Mussert, broer van de NSBleider. Hij is verantwoordelijk voor de Maas-brug, de verbinding met Rotterdam.
Eén van de manschappen die wel in een oude school in Dordrecht de nacht heeft doorgebracht is dienstplichtig korporaal Siem Heiden, van het depot Pontonniers en Torpedisten. Hij is 35 en behoort tot de oudste lichting die nog voor de mobilisatie is opgeroepen. De metselaar uit IJsselmonde, die in zijn tijd nationale bekendheid geniet als schaatsenrijder, heeft als één van de weinigen de komst van de Duitse Fallschirmjäger voorspelt. Zijn verhaal staat deze uitzending centraal.
Tekst 2
Korporaal Siem Heiden en zijn luitenant Van der Houwen hebben op dat moment nog maar 4 uur oorlogvoering achter de rug. Ondanks het succes van de pontonniers, in feite technisch personeel dat niet eens voor de actieve oorlogvoering bestemd is, is de situatie op het eiland van Dordrecht om 9 uur ’s ochtends al vrijwel hopeloos. Het lukt niet om versterkingen naar het eiland over te brengen. De Maas-brug blijft ondanks tegenaanvallen onder Duitse controle. De 650 manschappen op het eiland, waarvan een groot aantal op eigen initiatief is ondergedoken, bieden verder geen weerstand meer. Op zaterdag en zondag lukt het kleine eenheden om met een pont het Dordtse eiland te bereiken. Maar van een geplande tegenaanval is niets gekomen. Zondagmiddag trekt de eerste verkenningseenheid van de 9e Panzer-Divisie Dordrecht binnen, ’s avonds gevolgd door een colonne tanks. Maandag valt het besluit om het eiland te ontruimen. Overste Mussert wordt die dag vermoord door een Nederlandse kapitein, die meent dat de bevelvoerder van Dordrecht als verrader is opgetreden. Ook korporaal Heiden krijgt bericht dat de strijd rond Dordrecht ten einde is.
Tekst 3
Na de oorlog komt voor Siem Heiden de kater. In plaats van de verwachte militaire Willemsorde, die zijn luitenant wel krijgt toebedeeld, moet hij genoegen nemen met een oorlogsherinneringskruis. Bovendien krijgt hij na zijn pensionering in 1970 last van oorlogstrauma’s.

Teksten van Duitse inval 5

tekst 1
Op 10 mei 1940 komt de voorspelling van de vader van André Paridaen uit: de Duitsers vallen Nederland binnen en het oorlogsgeweld is al meteen tot in het verre vredige Zeeuwsvlaamse dorpje Sint Kruis hoorbaar. Messcherschmits en Heinkels van de Luftwaffe ronken door het Zeeuwse luchtruim. Boven de Westerschelde gooien ze hun magnetische mijnen uit en op de rede van Vlissingen bestoken ze schepen met bommen en mitrailleurvuur. Sergeant Gerard Dekker van de Kustartillerie zit op 10 mei al achter een stuk luchtafweergeschut op het dak van de ‘bomvrije kazerne’ van Vlissingen. Tot zijn verbijstering ziet hij dat de burgers van Vlissingen nog amper in de gaten hebben dat het echt oorlog is.
tekst 2
André Paridaen zit op 10 mei vlakbij huis. Hij is gemobiliseerd bij de Grenscompagnie. Maar over de grens met België komen geen vijandelijke troepen. In tegendeel.
tekst 3
Terwijl André Paridaen, weggedoken in een heg bij Breskens aan de Westerschelde voor het eerst “de oorlog ziet”, wordt zijn naamgenoot Jules Paridaen (gemeentesecretaris van Sint Kruis) op een minstens zo gruwelijke manier geconfronteerd met het fenomeen oorlog.
tekst 4
Al vanaf de eerste oorlogsdag stromen duizenden Franse soldaten Zeeland binnen. Ze trekken door Zeeuws-Vlaanderen naar de Westerschelde, waar ze worden overgezet naar Walcheren en Zuid-Beveland. In Vlissingen arriveren intussen ook Franse oorlogsschepen,die troepen aan wal zetten.
Sergeant Dekker ziet ze komen.
tekst 5
Niet alleen sergeant Dekker krijgt een kick van de aanwezigheid van de Franse bondgenoten. Ook de regering doet dat kennelijk. Want als in de avond van 14 mei de vesting Holland capituleert, geldt dat niet voor Zeeland. “Zeeland vecht door”, zo kondigt koningin Wilhelmina via de radio aan.
tekst 6
Op de dag dat Holland capituleert zijn Duitse SS-eenheden via Brabant de Zeeuwse grens genaderd. De eerste verdedigingslinie is de zogenaamde Bath-stelling op het smalste stukje van Zuid-Beveland. Hier moeten de Duitsers staande worden gehouden. Achteraf een belachelijke onderneming, vinden de soldaten Robert Claasens en Johan de Caluwé. Ze zijn immers nergens op voorbereid.
tekst 7
De Bath-stelling wordt verlaten nog vóór de Duitsers echt met de aanval beginnen. Want als een Duitse onderhandelaar met witte vlag op de ochtend van de 15e mei een ultimatum komt aanbieden, vindt hij de stellingen totaal verlaten. De Duitsers kunnen dus ongehinderd oprukken naar het westen. Daar ligt, even voorbij Kruiningen, de Zanddijk-stelling. De polder vóór de Zanddijk is door de Zeeuwen onder water gezet. Laat dus de vijand maar komen; als hij niet verzuipt, krijgt hij in elk geval de volle laag van de compagnieën, die achter de dijk liggen te wachten. Sergeant Jacq. Janssen ziet ze nog diezelfde ochtend naderen.
tekst 8
Zeven maanden hebben Nederlandse soldaten gewerkt aan de Zanddijkstelling. Toch kan ‘n kind zien dat hij niet berekend is op een moderne oorlog. Zo’n kind is Stoffel Berrevoets uit het naburige Kruiningen. Als bakkersknechtje heeft hij vergunning om in de maanden voor de oorlog met zijn broodkar over de dijk te fietsen.
tekst 9
Afgezien van de zwakte van de stelling en het gebrek aan munitie en goede wapens, is er toch al geen redden aan. Laag overscherende Duitse vliegtuigen nemen de dijk onder vuur en zorgen voor een wilde paniek onder de soldaten. Zo doet Arie Steenpoorte een vreemde ontdekking als hij terugkeert bij zijn stelling nadat hij op patrouille is geweest.
tekst 10
Steenpoorte heeft geen schot gelost. Precies hetzelfde geldt voor sergeant Janssen, die wat zuidelijker aan de Zanddijk ligt.
tekst 11
Janssen wordt naar een ziekenhuis in Goes gebracht terwijl zijn collega’s in ongeordende groepen op de vlucht gaan naar Noord-Beveland en Walcheren. De strijd op Zuid-Beveland is er nu een geworden tussen Duitsers en Fransen. Die Fransen hebben zich verschanst achter het Kanaal door Zuid-Beveland. Zij lijken wat minder snel geïntimideerd dan de Nederlanders. Nog voor hij gewond raakt, ziet sergeant Janssen ze bezig.
tekst 12
De Fransen vechten fel langs het kanaal. Het kost hen veel slachtoffers. Op de erebegraafplaats van Kapelle-Biezelinge worden later 229 Fransen begraven. (ter vergelijking:de Nederlandse landmacht verloor in Zeeland maar 33 man). De Fransen kampen overigens met een bijna even krakkemikkige uitrusting als de Nederlanders. Dat blijkt uit het verhaal dat sergeant Dekker later hoort van een Franse militair met wie hij contact houdt. Een paar citaten uit dienst verhaal.
tekst 13
Terwijl de Fransen manmoedig proberen om de Duitsers tegen te houden bij het Kanaal en later bij de Sloe-dam, raakt Walcheren, dat steeds voller loopt met vluchtelingen, in de ban van de geruchten.
Bijvoorbeeld het “Persil-gerucht”.
tekst 14
En het gaat mis op Walcheren. Op 17 mei besluiten de Duitsers om ‘het bombardement van Rotterdam’ nog eens te herhalen. Deze keer is Middelburg het doelwit. Met kanonnen en vliegtuigen wordt het historische stadshaft volkomen in puin geschoten. Middelburg ligt in dus puin en Walcheren capituleert. De Fransen trekken intussen overhaast richting Vlissingen. Sergeant Dekker, die drie dagen met de Fransen is meegetrokken als gids, komt die middag in Vlissingen aan.
tekst 15
Terwijl de Fransen de Westerschelde oversteken worden ze bestookt door Duitse vliegtuigen. Het enige afweergeschut komt van Franse marineschepen, want Nederlandse oorlogsschepen zijn er niet meer. Die zijn of naar Holland gedirigeerd in de eerste oorlogsdagen óf op eigen houtje uitgeweken naar Frankrijk of Engeland. Het verhaal van matroos Jan Provoost.
tekst 16
Het is intussen eind mei geworden en nog steeds is één stukje Nederland niet door de Duitsers bezet. Dat is West-Zeeuwsvlaanderen, waar springcommando’s uit Wallonië enorme ravages aanrichten door bruggen wegen, kerken en andere grote gebouwen op te blazen om zo de opmars der Duitsers te remmen. Maar…de Duitsers komen helemaal niet. Die trekken naar het zuiden, de Franse en Belgische legers achterna en ze laten West-Zeeuwsvlaanderen voorlopig ongemoeid. “Er viel een vreemde stilte”, herinnert Jules Paridaen zich, “de Fransen en Hollanders waren vertrokken, maar er kwam niets voor in de plaats”. Pas op 29 mei ziet hij het Duitse leger naderen….
tekst 17
Eén dag daarna - op 30 mei en vandaag dus precies 49 jaar geleden - trekken de Duitsers ook Oostburg binnen en bezetten daarmee het laatste stukje Vrij Nederland.

Koolhaas verdedigt zich op de kritiek van historicus Allert Goossens

zie hier het artikel van Allert Goossens
Soms zit je als documentaire-maker met een probleem. Het programma dat ik in 1989 maakte over die ene dag (10 mei 1940) uit het leven van voormalig korporaal Siem Heiden bezorgde me zo’n probleem. Heiden, die ik kende als oud-schaatser (hij reed o.a. in 1933 een wereldrecord op de 5000 meter), bleek ook fascinerende oorlogsverhalen te hebben. Zo maakte hij als soldaat op 10 mei in en om Dordrecht de Duitse luchtlanding mee. Een hele dag was hij aan het vechten, schoot zijn eerste Duitser dood, en wist zijn belevenissen met veel details te omlijsten. Het meest opmerkelijke detail was de redding van een Duitse soldaat. Volgens Heiden wilde hij hem eerst laten creperen, maar zou hem naar het ziekenhuis hebben laten vervoeren toen hij hem herkende. Het bleek namelijk de Duitse Olympische turnkampioen van 1936 te zijn, Alfred Schwarzmann. Als “sportlieden onder elkaar,” zo zei Heiden, vond hij dat de Duitser gered moest worden en liet hem naar een lazaret brengen.

Nadat het verhaal van Heiden was uitgezonden, vroeg wijlen Jan Blokker, die bezig was met een documentaire over 10 mei 1940 (”De schending”, uitgezonden op 10 mei 1990) en die het verhaal van Heiden gehoord had, of ik wist of Schwarzmann nog leefde. Bij nader onderzoek bleek dat inderdaad het geval. We spoorden Schwarzmann op en organiseerden voor de tv-documentaire een ontmoeting tussen de twee, precies op de plek in Dordrecht waar Heiden hem het leven gered zou hebben. Tenminste, zo vertelde Siem Heiden het toen opnieuw. Schwarzmann bleek zich één en ander niet meer zo goed te herinneren, maar dat was begrijpelijk gezien de staat waarin hij destijds verkeerde: op het randje van de dood. De omhelzing van de twee oude mannen werd het apotheotisch slot van “De schending:” mooier kon het credo dat sport verbroedert niet geïllustreerd worden.

Maar toen meldde historicus Albert Goossens zich. Hij was al jaren bezig met onderzoek naar 10 mei 1940, en had ook de gebeurtenissen in Dordrecht minutieus gereconstrueerd. Toen hij het verhaal van Siem Heiden met de bronnen vergeleek, bleek het volgens hem onmogelijk dat Heiden turnkampioen Schwarzmann het leven had gered. Schwarzmann vocht volgens de gegevens van Goossens namelijk bij Moerdijk, zo’n 15 kilometer van het centrum van Dordrecht verwijderd. Daar raakte hij gewond door Nederlandse kogels. Pas na de capitulatie werd hij overgebracht naar een ziekenhuis in Dordrecht. Korporaal Siem Heiden zat toen al weer thuis in Rotterdam.

Siem Heiden overleed in 1993, de feiten van Goossens kwamen pas later boven water. Heiden met de gegevens confronteren kon dus niet meer. En ja, wat doe je dan als documentairemaker? Je hele programma uit het archief halen en vernietigen, want wellicht grotendeels bij elkaar gefantaseerd? Dat vond ik veel te ver gegaan. Bovendien was uit het onderzoek van Goossens gebleken dat het verhaal van Heiden in grote lijnen wel degelijk waar was. De details, daar kon je over twisten, maar om in het zoeken naar “de” waarheid volledig blind te varen op schriftelijke bronnen, zoals Goossens lijkt te doen, gaat mij veel te ver. Die schriftelijke bronnen zijn bovendien grotendeels op na-oorlogse mondelinge verklaringen gebaseerd, o.a. in onderzoeken vanwege het toekennen van mogelijke militaire onderscheidingen, waaronder de Militaire Willemsorde. Dat Heiden’s toenmalige commandant, reserve 1^e-luitenant J. van der Houwen, die hoogste onderscheiding wél kreeg en Heiden niet, zat de metselaar uit IJsselmonde zijn leven lang dwars, en zal zijn verklaringen van destijds én zijn herinneringen in de loop der jaren ongetwijfeld gekleurd hebben. Toch zijn Heiden’s in 1989 vertelde herinneringen daarom niet per se minder betrouwbaar dat verklaringen die betrokkenen na de bevrijding in 1945 aflegden. Zíj hadden destijds weer heel andere belangen die hun verklaringen gekleurd zullen hebben.

Vooralsnog zag ik dus geen reden om de documentaire “terug te trekken.” Het is en blijft ten slotte “oral history” en pretendeert niet meer (maar ook niet minder) te zijn dan “een historische bron.” Een bron die je net zo kritisch moet behandelen als elke bron: of hij nou op schrift staat of op een bandje. En daar zit precies een boeiend element als het gaat over het volgens Goossens compleet verzonnen verhaal over Heiden’s genereuze redding van sportgenoot Alfred Schwarzmann. Natuurlijk, veel feiten spreken de mogelijkheid van die redding tegen, maar uitgerekend níet het feit dat Heiden deze al of niet verzonnen daad in zijn verhoren na de oorlog verzwegen heeft. “O ja, ik heb m’n peloton nog een laten wachten om met gevaar voor eigen leven een bijna dooie mof naar een ziekenhuis te laten brengen….” Met zo’n verklaring had hij z’n Willemsorde zeker nooit gekregen. En dus laat ik de wonderbaarlijke, waarschijnlijk deels of wellicht zelfs grotendeels gefantaseerde redding van turnkampioen Alfred Schwarzmann gewoon op de archiefband staan, de band dis u hierbij kunt beluisteren. “Oral history” of “oral fantasy”: met kennisneming van alle bronnen mag de luisteraar het zelf uitmaken. En natuurlijk, het aloude, nooit luidop uitgesproken journalistieke credo dat zegt dat je een mooi verhaal nooit kapot moet researchen, geldt zeker ook voor dit verhaal. Waarbij de voetnoten van Albert Goossens als excuus mogen dienen.

Zie ook: sportgeschiedenis.nl over het oorlogsverleden van Siem Heiden

en Sportgeschiedenis.nl: Wat deed schaatser Siem Heiden tijdens de Duitse inval?

Marnix Koolhaas

Op 4 juni 1985 is van Westerloo samen met broer Ed (1938) te gast bij Joop van Tijn, in het programma Rust Zacht, in een serie gesprekken met broers en zussen.

Beluister Rust Zacht van 4 juni 1985:
Rust Zacht van 4 juni 1985

Podcast

De van Westerloo Familiedag

Villa VPRO maakt op 29 december 1995 een zogenaamde familiedag. Aanleiding voor die familiedag is het pleidooi van CDA fractieleider Enneus Heerma voor een Minister van Gezinszaken. Vijf uur lang aandacht voor opvoeding, rolverdeling, normen en waarden.

De eerste drie uur staat de Familie van Westerloo centraal. Drie verslaggevers zijn te gast bij de familie van Westerloo, op drie verschillende locaties: verslaggeefster Djoeke Veeninga bij broers Ed (1938),  Gerard (1943), Fons (1946),  en zus Tineke (1941); verslaggeefster Irene Houthuijs bij de partners van de broers, en verslaggever Marc-Robin Visscher bij de zonen van Westerloo.
(De ouders van Westerloo zijn er niet meer. Gerard van Westerloo heeft  een reconstructie gemaakt van het leven van zijn moeder in het boek Roosje.)

Beluister de van Westerloo Familiedag, uitgezonden op 29 december 1995:
van Westerloo Familiedag van 29 december 1995

Podcast

Argos over de journalistieke erfenis van van Westerloo

In Argos van 12 mei 2012 praat Max van Weezel met drie journalistieke vrienden van Gerard van Westerloo over de betekenis van zijn werk voor de journalistiek en in het bijzonder voor de onderzoeksjournalistiek. Te gast zijn Elma Drayer, Joeri Boom en Laura Starink, journalisten die Gerard van Westerloo goed hebben gekend en veel met hem hebben samengewerkt.

Waarom toch Jiri Benda, aflevering 8

Podcast

Aan de programma’s werkten mee: Han Reiziger, Jan Wagenmeester en Nicolette Soesan (productie). De afgebeelde brochure is een productie van Publieksservice van de VPRO, en werd samengesteld door Han Reiziger (tekst), Nelleke van der Drift (foto’s), Marius van Leeuwen (omslag), Hetty van der Meij en Irene Breedijk (samenstelling en productie).