Documentairemaker Bob Uschi

Geplaatst op 17 mei 2013 door Nienke Feis onder Podcasts, Woord, Zonder categorie

uschi-radiovereniging1uschi-radiovereniging2Daags na zijn 84ste verjaardag, op 18 mei 1995, overleed geluidskunstenaar Bob Uschi, Nederlands meest gevierde radiodocumentairemaker. Reden voor Woord (zaterdag, R1, 2-7 uur) om op 18 mei 2013 een uur voor hem in te ruimen.
Te beluisteren is een uur uit een interview dat archivaris Harrie Vossen in 1982 met hem maakte ten behoeve van het Omroep Museum. Het integrale interview is hieronder te beluisteren.
Ook is op deze pagina te beluisteren De Radiovereniging, het programma van het Genootschap van Vrienden van het Medium Radio, waar op 14 november 1989 Uschi te gast was bij programmamakers Wim Noordhoek en Arend Jan Herman van Voss.

Uschi in 1982:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

podcast

De Radiovereniging van 14 november 1989:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

podcast

Uitgebreide beschrijvingen

Uschi in 1982 over zijn radiowerk

Documentairemaker Bob Uschi (1911, Rotterdam) spreekt over zijn radiowerk. Middelbare schooltijd in Berlijn; zijn eerste werk als sportkarikaturist; de populariteit van zijn voetbalplaatjes. Werd door een hoorspel op de zender AFN geïnspireerd om in 1947 naar de radio over te stappen. Zijn samenwerking met Gabri de Wagt (”zoiets als Vroom &
Dreesmann”); de taboe-doorbrekende klankbeelden die hij met De Wagt voor de VARA maakte (”met de microfoon tussen de benen van een barende vrouw”).
In 1961 kwam Uschi in dienst van de NRU. Uschi legt uit wat zijn nieuwe ‘akoestische concept’ inhield en gaat uitgebreid in op vier documentaires die hij voor de NRU en NOS maakte en waarvoor hij tweemaal de ‘Prix Italia’
ontving: ‘Het Ongeval’, ‘De vogels blijven zingen in Newe Ur’, ‘De jongen heet Hans’ en een programma over de Duits-joodse verzetsman Gerhard Badrian. Uschi over zichzelf: “Had een autoritaire discipline. Fouten kon ik niet verdragen.”
0.00 Vraag: “Wie is Bob Uschi?’
Uschi: “Een oud mannetje dat zijn best doet door werken zich wat minder oud te voelen.” Uschi zegt dat het radiowerk voor hem een “stuk uit een grote cake” is geweest die in 1947 “opgediend en gesneden werd en waaraan ik het meeste genoegen heb beleefd.”
Uschi over zijn jeugd: in Rotterdam geboren; vader was een Duitse jood; verhuizing naar Berlijn. Leerde snel het
Berlijnse dialect. Uschi over zijn middelbare schooltijd: ex-officieren uit het keizerlijke leger met ijzeren kruisen gaven les; lieten oorlogsscènes naspelen; werd ‘Holländer Käse’ genoemd. Was erg goed in sport, kon goed tekenen, hield van jazz en won zo het vertrouwen van de klas. Tekende karikaturen van de leraren.
00:09:38 Uschi over zijn eerste kennismaking met het ‘antisemitisme’: een gymnastiekleraar met een hakenkruis onder zijn revers; ruzie met een jongen die Uschi als zoon van een joodse vader had beledigd.
Uschi over zijn studententijd: Grenslijnen tussen rechts en links; het aangepaste gedrag van joodse corpsstudenten; het rechtse sarcasme; zijn kennismaking met de Russische literatuur.
00:18:30 Uschi over zijn terugkeer naar Nederland: Uitpakwerk bij een porseleinwinkel; les op de Rotterdamse kunstacademie; had talent voor het maken van snelportretten; werd gevraagd door Jan Liber als sporttekenaar van de ‘Voorwaarts’; zijn entrée in de voetbalwereld; in 1936 tekenaar voor ‘Het Volk’ in Amsterdam bij Kick Geudeker; de populariteit van zijn voetbalplaatjes bij de jeugd (Willem Duys verzamelde ze).
00:26:08 Na de oorlog bij het Parool. Uschi legt uit waarom hij tijdens de oorlog bleef tekenen. Deed ook werk voor illegale bladen; kreeg van Aad van Leeuwen van ‘De Telegraaf’ een gegapte blanco perskaart; bezocht twee keer Westerbork. Redde twee mensen van de gaskamer.
00:31:26 Hoe hij werd geïnspireerd door de radio. Luisterde veel naar de AFN die korte hoorspelen uitzond. “Er ging een akoestisch wereldje voor me open.” Uschi over de politieserie ‘Dragnet’ die hem het meest imponeerde. “Het intrigeerde me hoe je met buitenopnamen filmachtige scènes kon creëren.” Over Paul Vlaanderen en de zelfwerkzaamheid van de radioluisteraar die bij de TV is verdwenen. Uschi verwijst naar de herhaling op de avond van de interviewopname van de TV-documentaire ‘Jeugdprostitutie’ die is gebaseerd op een radiodocumentaire van zijn hand.
Over het werken met freelancers en het opleiden van eigen mensen. “Je stopte ze in de vleesmachine en ze kwamen er als een bal gehakt uit.” Noemt Joop Heintz, Ed Peereboom en Hans Janssen.
00:46:21 Uschi over het woord ‘klankbeeld’ (”juiste term”) en zijn ‘ideale concept’. De radioprogramma’s uit de traditie van voor de oorlog. Uschi spreekt over de “erg prettige” samenwerking met Gabri de Wagt van 1947 tot 1962. Week in week uit met hem programma’s gemaakt. Hadden enorme luisterdichtheid. Kwam in een studio terecht “waar ik niets van begreep.” Begon met Gabri met het maken van decor-opnamen op de originele locatie. Het werken met maihak’s.
00:54:15 Uschi over de serie die hij met De Wagt maakte over wonderdokters en gezondheidsoplichters (’Zij willen u wel helpen’, 1956). Gebruik van een vestzakzender en een microfoon in een polshorloge. “De Wagt heeft een paar opnamen gemaakt; ik deed het leeuwendeel.” Uschi vertelt over de behandelwijzen van de wonderdokters; volle wachtkamers. Daarna als tegenhanger een serie gemaakt over de medische wetenschap ‘De lange weg’, 1957/1958. Hulp van dr Lamberts. Begonnen met een geboorte. “Met de microfoon tussen de benen van de barende vrouw.”
Verontwaardigde reacties in ‘De Telegraaf’. Lovende ingezonden brieven. “We hadden het terrein betreden van de taboedoorbrekende onderwerpen.” Serie beëindigd met een open hart-operatie bij een Surinaams meisje.
01:08:26 Uschi zegt dat het nieuwe akoestische concept is geboren uit zijn prille ervaring bij AFN en uit de samenwerking van twee mensen “die iets maakten voor het oor”: het klankbeeld, de ‘feature’.
Terug naar 1947, 1948. Serie gemaakt over de geschiedenis van de Olympische Spelen met hoorspel-effecten. Eerste uitzending over een schaapherder die in 1896 de marathon liep. Eén man die het gemekker van schapen kon nadoen: Rijk de Gooyer. Het zoeken van geluiden bij een atletiekwedstrijd. Akoestische trucs daarna “uit den boze” en vervangen door origineel achtergrondgeluid.
01:14:18 Uschi: “Samenwerking De Wagt/Uschi net zoiets als Vroom & Dreesmann”. Daarna bij de NRU in dienst als chef documentaires. “Toen kon ik het zelf doen: nog minder tekst; maakte een omslag van 180 graden.” De opnamen als verhaal; de tekst als plaatsbepaling. Noemt Kees Buurman, technicus Ed Bosch. “Kern van het goede product is het team.” Over de taken van producer/regisseur en technicus: afluisteren, timen en monteren. “Altijd met één technicus gewerkt. Ik had een autoritaire discipline. Fouten kon ik niet verdragen.” Uschi over de beïnvloeding van ‘het akoestische concept’ door nieuwe opnametechnieken en veranderende behoeften van de consument. Steeds dieper doorgraven in de materie in artistieke, open vormen.
01:29:52 Uschi over de vierdelige serie ‘Het ongeval’ (1973/1974). Drie weekends opnamen gemaakt in Rotterdam. Hartverscheurende opnamen, midden in de doodstrijd, geen sensatiezoekerij, langs de rand van het dramatische. Hadden zestig opnamebanden voor één programma. Uschi: “Het beste stuk radio dat ik heb vervaardigd.” Programma ingediend voor inzending voor de Prix Italia maar afgewezen. Daarna aan een club internationale radiomakers in West-Berlijn laten horen: de documentaire was voor hen de winnaar. Uschi levert kritiek op de samenstelling van de Nederlandse Prix Italia-jury.
1:40 Uschi over de ontvangst van twee keer de ‘Prix Italia’. In 1969 voor een klankbeeld vanuit een kibboets in Israël die werd beschoten door El Fatah. Uschi vertelt uitgebreid over zijn belevenissen tijdens de opnamen: “urenlange”
beschietingen; Kees Buurman met de nagra van bunker tot bunker.
1:50 Tweede Prix Italia met Joop Heintz voor ‘De jongen heet Hans’ (1977). Uschi over het ontstaan van de documentaire over een blind jongetje in Bussum dat met een kusgeluid “als een vleermuis” zijn weg vond. “Dat was radio”. Uschi over een Duitse persprijs die hij kreeg voor een programma over het lepradorp Agua de Dios in Colombia. “Heb nog nooit zoveel ambassadeurs bij elkaar gezien.”
1:52 Uschi spreekt uitgebreid over een programma (’Nummer 16001 NN’, 1978) die hij maakte over een Duitse jood in het verzet: Gerhard Badrian. Was lid van de groep Gerrit van der Veen, die persoonsbewijzen vervalste. Badrian leek op Von Stroheim, een “mof uit het boek”. Had zijn ouders uit Berlijn naar Nederland gehaald en zag hen uit de Hollandsche Schouwburg weggevoerd worden. De verzetsgroep zat in een pand op de Herengracht waar een drukkerij was gevestigd die ook NSB-klanten had. Er vormde zich een hardere kern: Gerrit van der Veen en Badrian.
2:00 Uschi vertelt hoe Badrian, verkleed als een hoge SD-er (”een originele mof”), mensen uit de handen van de SD en de SS redde die waren gearresteerd vanwege hun verzetsdaden. Hoe Badrian in 1944 door de SD, na door een vrouw te zijn verraad, in een val werd gelokt en werd doodgeschoten. “Hij lag met zijn hoofd in de richting van het SD-hoofdkwartier in de Euterpestraat.”
2:15 Uschi over zijn speurtocht naar oud-leden van de verzetsgroep en de vriendin van Badrian. De verraadster kreeg tien jaar en begon daarna een huwelijksbureau. “Heb met een ontzettende verbetenheid het programma gemaakt.” Uschi over zijn bewondering voor Badrian. “Bezat de gave om onderkoeld de gevaarlijkste dingen te doen; was een geboren leider.” Uschi zegt het programma nog wel eens terug te spelen. “Het is geen akoestisch concept, maar een aaneenschakeling van verhalen.” Uschi zegt te zijn gevraagd er een film van te maken, maar vanwege de casting de productie onhaalbaar te achten. Maakt een vergelijking met de film die deze avond wordt herhaald.
2:25 Einde.

De Radiovereniging van 14 november 1989

Vraaggesprek met de documentaire-maker Bob Uschi over zijn lange radiocarrière. Zijdelings komt ook zijn werk daarvoor als tekenaar aan de orde. Met vele fragmenten uit documentaires die hij maakte tussen de jaren vijftig en de jaren tachtig.

0′00″ Tune - Aankondiging Cor Galis.
0′45″ Fragment uit een documentaire van Bob Uschi uit 1955, getiteld ‘De Geboorte’.
na 2′00″ Tune - Inleiding Wim Noordhoek. Arend Jan Heerma van Voss leest de biografie van gast Bob Uschi voor.
na 4′18″ Uschi vertelt op verzoek presentator over de tijd dat hij zijn brood verdiende met het tekenen van voornamelijk sportkarikaturen voor dagblad Het Volk. Geeft toelichting bij het volgende fragment.
na 8′05″ Fragment uit een documentaire over een kibboets in Israël uit 1964. (De kibboets wordt beschoten met mortiervuur vanaf Jordaans grondgebied). (noot: deze documentaire is bekroond met de Prix Italia.) Uschi vertelt over zijn overstap als tekenaar naar de radio (”Als radiomaker moet je ook de hoofdlijnen strak uitvoeren”). Geeft zijn visie op het maken van documentaires. Maakt vergelijkingen met het tekenen (”De eenvoud en duidelijkheid van de lijn heb ik meegebracht en gebruikt in mijn radiowerk”). Zegt dat hij altijd authentiek materiaal heeft gebruikt voor
zijn documentaires. (”Het geluid zelf moet spreken”).
na 16′00″ Uschi vertelt over de verschillen tussen zijn documentaires uit de jaren vijftig en die van latere datum.
Geeft toelichting bij het volgende fragment.
na 19′13″ Fragment uit de documentaire Confrontatie met Auschwitz uit 1972
na 23′48″ Uschi vertelt zijn herinneringen aan het maken van deze documentaire (”we kwamen er verpletterd uit”).
na 25′13″ Uschi vertelt iets over zijn eigen oorlogservaringen (”Ik heb zestien familieleden verloren) Leidt op verzoek het volgende fragment in.
na 27′08″ Fragment uit een documentaire over het Lloyd-hotel (jeugdgevangenis) in Amsterdam uit 1969.
na 32′43″ Uschi geeft toelichting bij het laatste fragment. Vertelt hoe belangrijk voor hem het gebruik van geluid is in
zijn latere documentaires (”Klankbeeld is het beste woord voor dit soort programma’s - Je roept beelden op bij de luisteraar, die je met klanken verduidelijkt”). Geeft toelichting bij het volgende fragment.
na 36′50″ Fragment uit een documentaire over de vereenzaming van mensen uit 1981.
na 40′18″ Uschi antwoordt dat hij geregeld geëmotioneerd raakte bij wat hij maakte (”dit laatste heeft mij ook zeer ontroerd”). Zegt dat hij naast harde documentaires ook veel verstilde documentaires heeft gemaakt. Licht het volgende fragment toe.
na 43′50″ Fragment uit de documentaire Het ongeval uit 1976.
na 53′30″ Uschi vertelt hoe hij te werk ging bij deze documentaire.
Afsluiting pres. - Tune - Afkondiging pres.

Laat een reactie achter