De dubbel-DVD van Oostwaarts ligt eind september in de Winkel van de VPRO.

Montenegro stond altijd al bekend om zijn mooie kusten en prachtige bergen, geliefd vakantieoord bij de ex-Joegoslaviërs, die er hun zomers doorbrachten in de sanatoria aan de zee. Nu, na de val van het communisme en de afscheiding van Servië, is Montenegro bezig zichzelf opnieuw uit te vinden als de trekpleister voor luxe internationaal toerisme.

Het zijn tot nu toe echter vooral de Russen die er massaal investeren. De talloze advertentieborden langs de wegen, allemaal in het Russisch, getuigen hiervan. Het Russische aanbod van de meest luxueuze villa’s is groot in het kleine Montenegro. De prijzen zijn navenant. Maar tegen de welvaart van de vroegere communistische grote broer zijn ze in Montenegro niet opgewassen. De Russen komen er met hun pas verworven nietsontziende kapitalistische moraal, verlangend naar luxe, veel luxe.

Montenegro staat in de uitverkoop. Iedereen probeert hiervan een graantje mee te pikken en familiegronden worden verkocht. Het geld wordt er net zo snel weer doorheen gejaagd in de gokkantoortjes en casino’s waarmee het land bezaaid is. Intussen zien de Montenegrijnen hoe hun prachtige kusten overspoeld raken door grote recreatieoorden, of veranderen in ontoegankelijke privé- terreinen. Het turen over de zee, een nationale bezigheid, is straks voorbehouden aan enkele gefortuneerden.

Jaap Scholten bezoekt een groot Russisch bouwproject in Budva wat veel stof deed opwaaien wegens corruptieschandalen. Aldaar spreekt hij met een projectontwikkelaar die hem over de toekomstplannen en de wensen van de Russen vertelt. Ook bezoekt hij de nieuwe haven ‘Porto Montenegro’, bestemd voor de grootste luxejachten van de wereld. En in de hoofdstad Podgorica spreekt hij met professor sociologie die hem vertelt over de aard van de Montenegrijn, waar de karakteristieke eigenschappen zoals luiheid en voorliefde voor het gokken vandaan komen.

In de bergen ontmoet Scholten de echte Montenegrijnen, die nog leven van hun land en haalt met hen herinneringen op aan het Montenegro wat ooit geweest is.

Uitzending: zondag 26 december, 20.20 uur, Nederland 2

Bulgarije is misschien wel het grootste migratieland binnen de nieuwe Europese Unie. Het staat er vol met leeggelopen dorpen en steden en oogt verlaten en desolaat. Er hangen overlijdensberichten aan de deuren van lege dichtgetimmerde huizen, de enige herinnering van wat er ooit geweest is.
De meeste academici hebben in de jaren ‘90 het land al verlaten en nu Bulgarije zich gaat aansluiten bij de Europese Unie, vertrekt de rest van de bevolking ook om in het Westen een baantje in de bouw of de zorg te bemachtigen. Voor velen is dit de enige manier om hun gezin te kunnen onderhouden, want in Bulgarije is er bijna geen werk te krijgen. Door grootschalige corruptie komt er weinig van de grond, terwijl de oude fabrieken één voor één sneuvelen

Jaap Scholten bezoekt Vasko the Patch, een blueszanger die destijds bij de omwenteling op de barricaden het communisme vaarwel zong. Zijn lied: Comunizmat si Otiva (het Communisme is aan het weggaan) werd een hymne van de Bulgaren die het nieuwe tijdperk hoopvol tegemoet zagen. Vasko spreekt over die hoopvolle jaren van toen en het Bulgarije van nu. Zijn nieuwe album heet ‘Emigranti’, en gaat over het gevoel een emigrant te zijn in je eigen land.

En Jaap keert met de twee werkmigranten Mehmet en zijn zoon Ismael terug naar hun dorp. Het wordt een feestelijk onthaal. Het geld dat de mannen meebrengen is broodnodig. Mehmet en Ismael zijn juist hoopvol en pakken hun kans om wat geld te verdienen. Ismael hoopt op een roemrijke carrière als muzikant en Vasko the Patch is zijn grote voorbeeld. Hun dorp in Bulgarije is juist een voorbeeld van hardwerkende mensen die er niet bij neer gaan zitten. De huizen zijn opgeknapt met hard verdiend geld. Als alle mannen terugkeren naar hun dorp wordt er getrouwd en gefeest.

Wat betekent het om emigrant te zijn? Of om in een land te wonen waar de mensen wegtrekken? Voor sommigen is het een harde werkelijkheid en moeizaam vertrek op zoek naar onzekere avonturen. Voor anderen is het een uitweg, een weg met tal van mogelijkheden.

Uitzending: zondag 19 december, 20.15 uur, Nederland 2

De Roemeense dictator Ceausescu hield van de berenjacht. Niemand anders dan hij mocht beren schieten. Zijn jachtgebied besloeg heel Roemenië, en een heel apparaat aan mensen was nodig om zijn jacht in goede banen te leiden: de beer moest gevoed en opgejaagd worden, om mak en wel voor Ceausescus geweerloop te verschijnen.Lokale meesterjagers hadden de eer Ceausescu te begeleiden. Jaap Scholten bezoekt enkele van deze jagers die over de jacht en de persoon Ceausescu vertellen. Wat betekende het om de uitverkoren begeleider van de dictator te mogen zijn?
Uiteindelijk werd Ceausescu zelf opgejaagd, door zijn ontevreden en hongerige volk. Vol ongeloof en verbijstering eindigde hij voor een vuurpeloton. Scholten ontmoet Dr. Dan Voinea, de aanklager van Ceausescu, die destijds het hele proces van dichtbij heeft meegemaakt.

De vraag is wat er sinds de val van Ceausescu is veranderd in Roemenië. De schim van Ceausescu heeft het land, waar hij zo lang heer en meester was, nog niet verlaten. De peilingen geven een ongekende sympathie aan voor de voormalige dictator en de Securitate houdt alles en iedereen nog steeds in de gaten, maar nu onder een nieuwe naam. Scholten ontmoet een Securitate expert Marius Oprea over de nog steeds onwrikbare rol van de voormalige geheime dienst van Ceausescu in de huidige politiek. En hij bezoekt het graf van Ceausescu en zijn vrouw, waar net opgravingen zijn gedaan ten behoeve van een DNA test die moet bewijzen dat ze het echt zijn. Binnenkort zal Ceausescu eindelijk in één graf met zijn vrouw Elena worden herbegraven.

Zondag 12 december, 20.15 uur, Nederland 2

Albanië was decennia lang totaal afgesloten van de buitenwereld. Zonder twijfel had het, van alle communistische landen in Europa, het hardste regime. Nu de kaasstolp van het land is getrokken, is het de vraag of men richting de toekomst, de moderniteit en Europa beweegt of juist teruggrijpt op postcommunistische waarden en rituelen. Bloedwraak en het ritueel slachten van schapen waren verboden tijdens het communistische regime.

Albanie is het land dat zichzelf had uitgeroepen tot de eerste atheïstische staat ter wereld. Was religie tientallen jaren verboden en werden alle kerken en moskeeen verbouwd tot sportzalen, kazernes en winkelruimtes, tegenwoordig stromen jaarlijks duizenden moslim-pelgrims in augustus naar de berg Tomorri om te bidden voor hun heiligen. Jaap Scholten gaat met hen mee en spreekt met hun leider.
In het Noorden van Albanië waar een katholieke minderheid woont, is bloedwraak nog steeds dagelijkse praktijk. Die middeleeuwse gewoonte waarvan hele gezinnen het slachtoffer worden, zijn een doorn in het oog van de regeringsleiders. Scholten bezoekt een vrouw met zeven kinderen die moet onderduiken vanwege een uit de hand gelopen caféruzie twintig jaar geleden, waarbij haar zwager in een dronken bui dronken betrokken was.

In afgelegen bergen van Burrel spreekt Scholten met een ex-gevangene die als klassevijand gevangen werd gezet onder Hoxha. Hij is de enige Albanees die ooit uit de beruchte Burrel-gevangenis wist te ontsnappen - al was het maar voor enkele uren. Scholten keert met hem terug naar de plek om te zien waar hij dertig jaar lang het regime van Hoxha aan den lijve moest ondervinden.

Vandaag de dag is Albanië toch vooral een land waar de drang om te vechten voor een beter leven alom tegenwoordig is. De mensen willen zich boven alles losmaken van hun leiders. Ze hebben niets te verliezen. Bij een ‘Lavash’, een autowasserette waarmee Albanië bezaaid is, spreekt Scholten een groep jongeren over hun toekomstplannen. Met boeventronies waarin de missende tanden opvallen, grijnzen ze vol energie in de camera en vragen: `Wil Europa ons hebben?!’

Presentatie: Jaap Scholten
Regie: Hans Pool
Producent: De Familie

Teaser voor aflevering 3 (let op: de clip bevat bloederige beelden):

Zondag 5 december, 20.15 uur, Nederland 2

Zodra Servië ter sprake komt, gaat het meestal over de oorlogen van de afgelopen decennia, etnische spanningen, Mladic en Joegoslavië tribunaal. Maar hoe heeft de gewone Serviër, die niet per se achter de oorlog stond maar er wel door werd geraakt, de recente geschiedenis ervaren? Aan de hand van verhalen van drie generaties reconstrueert Jaap Scholten het leed van Servië. Een groot rijk dat na de dood van Tito steeds meer is afgebrokkeld. Een trotse natie die zijn hoofd moest buigen en nu de ellende van de oorlog te boven probeert te komen. Jaap Scholten spreekt met drie generaties over de nostalgie naar wat was en gaat op zoek naar de Servische drang naar vergetelheid.

In Belgrado spreekt hij Slavko Mrkic, een generaal in het leger van Tito, nog altijd overtuigd communist maar vooral fervent Titoïst, die trots zijn uniform toont dat hij zorgvuldig heeft bewaard. Waar voor de generaal dit pak de nostalgie naar een vervlogen tijd vertegenwoordigt, symboliseert het voor Scholten de onderdrukking van de slachtoffers van de dictatuur.

De oorlog die in de jaren negentig ontvlamde, bracht nieuwe problemen. Scholten praat met Ana, een vrouw van in de dertig die voor de oorlog nog een briljante studente met een grote toekomst was, maar wier leven door de oorlog veranderde in totale leegte zonder perspectief. Terwijl haar leven werd lamgelegd door de vele bombardementen, leidden deze bij schrijver Marko Vidojkovic juist tot een creatieve explosie. Hij schreef in provocerende stijl een ongekende bestseller, Klauwen, een liefdesgeschiedenis tegen het decor van het grauwe Belgrado in de winter van 1996 ten tijde van de protesten tegen de door Milosevc gestolen verkiezingen.

In het uitgaansleven spreekt Scholten met jongeren die de wrange realiteit van alledag bij voorkeur wegstoppen achter een fatalistisch gordijn van alcoholdampen en sigarettenrook. Ze zien geen toekomst, en hebben ook niet heroisch strijd kunnen leveren tegen Milosovic. Het liefste zouden ze heil zoeken in het buitenland en Servië verlaten zodra de kans zich voordoet. Is het hedendaagse Servië verworden tot een land waar nostalgie en vergetelheid de enige ontsnapping bieden uit een uitzichtloos heden?

Presentatie: Jaap Scholten
Regie: Hans Pool
Producent: De Familie

Op 3 maart 1949 werd de gehele Hongaarse aristocratie van Transylvanië van hun bed gelicht door de oprukkende communisten. Iedereen kreeg een half uur om zijn biezen te pakken en werd vervolgens meegenomen of op straat gegooid en aan zijn lot overgelaten.

Jaren van terreur en restricties volgden voor deze groep van ‘voormalige exploitanten’. De traumatische ervaring van die nacht en de jaren van vernedering daarna vormen binnen de adellijke kringen een collectieve herinnering. Tegelijkertijd werden ook de herinneringen aan de mooie jaren van weleer gekoesterd en doorgegeven aan kinderen en kleinkinderen. Deze generaties worden nu in staat gesteld de kastelen van hun familie weer terug te krijgen. Meestal zijn die nog in gebruik door overheidsinstanties, als boerenbedrijf, weeshuis of ziekenhuis.

Jaap Scholten, via zijn Hongaarse vrouw goed bekend met het aristocratische milieu, praat met oude adellijke vrienden en jonge aristocraten. Wat betekent het nog in deze moderne tijden om een aristocraat te zijn? Is er nog animo bij de bevolking voor de terugkeer van deze orde? Slagen zij erin om hun positie te heroveren en daar invulling aan te geven?

Presentatie: Jaap Scholten
Regie: Hans Pool
Producent: De Familie

Koningsblauwe EU-borden zijn langs de wegen geplaatst en meisjes die het zich kunnen permitteren kleden zich naar de laatste voorbeelden van MTV. Maar achter het voormalige IJzeren Gordijn leeft een onwrikbaar Oost-Europa voort, met aanvaard gesjoemel in het parlement en gemeentehuizen, met paardenkarren in de modder van Transsylvanië, bloedvetes in bergenclaves in Albanië en berenjacht in Roemenie.

De beste manier om Oost-Europa te leren kennen, is door ter plekke naar de mensen te luisteren. De in Hongarije wonende schrijver en columnist Jaap Scholten doet dat, met een zigeunerwijsheid in pacht waaraan hij veel waarde hecht: ‘een hond die loopt, vindt botten’. Oostwaarts trekkend door Hongarije/Transsylvanie, Roemenie, Albanië, Servië, Montenegro en Bulgarije reist hij door een langzaam verdwijnende wereld en sprokkelt als geen ander de verhalen en mythen bij elkaar.

Vanaf zondag 21 november, 20.15 uur, Nederland 2