Bekijk nog een “De luiken dicht“, een Tegenlicht reportage uit 2006 over de verkiezingen van dat jaar. Aan de hand van voorbeelden komt de vraag aan de orde of Nederland een zogenaamde “low trust globalisation society” aan het worden is. Een land waar de internationale ontwikkelingen argwanend op afstand worden gehouden en men zich liever achter de gesloten luiken bezig houdt met een naar binnen gekeerde identiteit. Elkaar moed insprekend dat het weer goed met ons gaat, met heimwee naar de VOC. De val van het kabinet over Uruzgan past naadloos in dit beeld.

En komt er na Balkenende IV ook Balkenende V? De premier is overlevingskunstenaar bij uitstek. Zembla onderzocht in 2006 in “De groeten van Balkenende” hoe de antiheld Jan Peter Balkenende, die zonder veel politieke ervaring het Torentje binnenwandelde, alle stormachtige crisissen overleefde.

In de “Wouter Tapes” volgde Tegenlicht Wouter Bos van dichtbij. Bos doet nauwgezet verslag van zijn persoonlijke ervaringen met het scherpen van zijn intuïtie en het ontwikkelen van zijn leiderschapskwaliteiten. In de peilingen staat hij hoger dan ooit, hij is gedoemd tot regeren. In zijn dagboeken registreert hij openhartig zijn momenten van euforie en van twijfel.

De val van Balkenende IV lijkt uniek maar is dat zeker niet. Argos bekeek in 2007, vijf jaar na dato de Val van Paars (deel 1 en deel 2). Spraken toen ook ministers voor hun beurt? Was er ook sprake van een strijd tussen titanen? Speelde het rapport van de Commissie Davids nu bijna eenzelfde rol als het NIOD rapport over Screbrenica.

Voordat er Tweede Kamerverkiezingen worden uitgeschreven is eerst de koninging aan bod. Al bijna dertig jaar is ze het hoofd van de regering. Maar hoeveel macht heeft de Majesteit nu werkelijk? In “De macht van de Majesteit” van KRO’s Reporter klappen een aantal oud-ministers uit de school.

En laten we ons de komende maanden weer gek maken door de opiniepeilingen? Bekijk dan nog aan “In de peiling” van ZEMBLA waarin bekeken wordt wat al die uitkomsten eigenlijk waard zijn.

Want voelen wij als journalisten dan geen verantwoordelijkheid? Zeker als het om Bermans werkterrein Europa gaat?
- Natuurlijk hebben we die, heeft u nog een open deur…
Maar waarom DOEN we er dan zo weinig mee, met die verantwoordelijkheid? Waar zijn de artikelen die uitleggen dat je met sommige verkiezingsslogans (“Minder Europa!”) de bocht zo kort neemt dat alleen een rechte lijn overblijft? Wie onderzoekt de handel en wandel van de vele politici die over inmiddels bijna driekwart van onze wetgeving besluiten? En waar –behalve bij VPRO’s “De slag om Europa”- werkt de journalist die zich niet laat afschrikken door de opgetrokken neus van zijn eindredacteur bij het woord Europa alleen al? Waarom blijft een journalist niet bij zijn stiel als hij blijkbaar verantwoordelijkheid voor Europa wil nemen?

Moet Berman het ons nog maar weer eens komen uitleggen? Hoe we niet alleen in de weken vlak voor Europese verkiezingen aandacht aan Europa kunnen besteden? Waarom we niet alleen in Den Haag (met zijn driehonderden op 150 parlementariërs) een cruciale rol hebben? Dat we met onze klaarblijkelijke desinteresse meewerken aan draagvlak voor non-campagnes en goedkope Europa-bashing?
Nee, we weten het allemaal wel, maar er gebeurt niks mee. Omdat de lezer het toch niet leest, zeggen we. Omdat de kijker bij de vlag van Europa al wegzapt, zo blijkt uit recent onderzoek. Niet meer doen, dan? Jawel, tegen de klippen op. Maar wel anders en beter. Door toch te blijven graven naar de zaken die onze kijkers en lezers elke dag aangaan, en uit te leggen hoe het werkt, niet alleen wie er gewonnen of verloren heeft (daar hebben we de Europacup al voor, al heet zelfs die tegenwoordig niet meer naar de schone godin met de lange haren..). We moeten onze kijker en lezer tot onderwerp in plaats van lijdend voorwerp van onze verhalen maken. En we moeten Brussel UIT en Europa IN, om samen te werken met collega’s buiten de landsgrenzen, want alleen zo kijk je letterlijk voorbij de nationale kippendrift

Er zijn in Europa iedere dag weer primeurs en lezenswaardigheden te halen, ook (of: zeker?) in zware economische tijden. Wat dat betreft doet het deugd dat een veelgeplaagde krant als het Algemeen Dagblad de collega in Brussel alle ruimte blijft geven. Die rapporteert en onderzoekt, maar organiseert ook lezersdagen en debatten met Mrs. Europe Neelie Kroes. Mocht zijn krant het niet redden straks, kan  hij altijd nog ergens op een Europese verkiezingslijst, zou je zeggen. Kennis van zaken en verantwoordelijkheidsgevoel heeft-ie immers al…

‘Nu breken voor jou eindelijk gouden tijden aan,’ voorspelden vrienden en kennissen enthousiast toen het stof van het Nederlandse ‘Nee’ tegen de Europese Grondwet-die-geen-grondwet-genoemd-mocht-worden enigszins was neergedwarreld. Politici, opiniemakers en mediadeskundigen waren immers eenduidig in hun opinie: het ‘Nee’ moest worden geïnterpreteerd als een schreeuw om meer informatie en discussie over Europa. En die schreeuw zou serieus genomen worden. Zelf schreef ik al een jaar of tien tegen de klippen op over Europees veiligheidsbeleid: politiesamenwerking, Schengen, Europol, inlichtingensamenwerking, migratiebeleid en het palet aan surveillancemaatregelen dat onder Europese vleugels tot stand kwam. Talloze primeurs kon ik op mijn naam schrijven, althans: primeurs in de zin dat ik als eerste het nieuws bracht. Maar een primeur is pas een primeur, vertelde een oude journalistieke rot me, als andere media dat nieuws zélf als eerste hadden willen brengen. Quod non.

Maar dat zou nu allemaal veranderen. Ik geloofde er eerlijk gezegd weinig van. Al jarenlang hoorde ik voorspellingen dat Europa nu echt ook de journalistieke wereld zou gaan veroveren; het kon toch immers niet voortduren dat tientallen journalisten dagelijks elke millimeter op het Binnenhof afgraasden, terwijl Brussel, waar steeds vaker belangrijke beslissingen werden genomen, het werkterrein bleef van een enkele journalist die ook de NAVO en de Belgische politiek nog in de portefeuille had zitten? Maar die situatie bleek heel goed te kunnen blijven voortbestaan. Tot op de dag van vandaag. Dus schoof ik maar weer als enige journalist aan bij het tweemaandelijkse Europese justitieoverleg in Den Haag, waar een paar slecht voorbereidde en slecht geïnformeerde Kamerleden een karikatuur van parlementaire controle ten beste gaven. Met als enige troost dat ik via via te horen had gekregen dat ik – grootverbruiker van de Europese Wet Openbaarheid van Bestuur – in Brussel tot de ‘ten most annoying people’ bleek te worden gerekend. Je moet je toch ergens aan vasthouden.

Europa blijft een journalistieke nachtmerrie. Natuurlijk, dat komt deels door de politiek die er geen brood van weet te bakken. En natuurlijk, het komt door de ondoorzichtige Brusselse beleidsmachine, waardoor belangenconflicten, machtsstrijd, beïnvloeding en politieke spelletjes onzichtbaar blijven. Maar dat is niet het enige. Journalisten blijken moeite te hebben om te begrijpen hoe Europa ‘werkt’. Europa wordt of met een exclusief Nederlandse bril bekeken, of men richt zich op Brussel. Terwijl – zeker op mijn thema’s – Europa zich feitelijk daartussen beweegt. Europa is wat in wetenschappelijke kringen een vorm van ‘nodale samenwerking’ wordt genoemd: een netwerk van tal van organisaties, (informele) clubjes, overlegorganen, informatie-uitwisselingsafspraken, databanken, verbindingsofficieren en uitvoerende diensten dat zich in, naast, onder en boven Den Haag en Brussel ontwikkelt en ‘Europa’ handen en voeten geeft. Europa kent geen eenduidig machtscentrum.

Dat vraagt om een nodaal journalistiek antwoord. De uitdaging voor Europese onderzoeksjournalistiek ligt in het creëren van Europese journalistieke netwerken. Ontrafel eens een grensoverschrijdend opsporingsonderzoek met journalisten uit meerdere landen. Reconstrueer eens de Europese besluitvorming over een bepaalde zaak vanuit alle niveaus die er toe doen. Roept de Nederlandse minister van Justitie dat in een bepaald dossier Duitsland zich onbuigbaar opstelt? Schakel je Duitse collega in en achterhaal of dat wel klopt, en hoe in Duitsland de Nederlandse opstelling wordt beoordeeld. Verkondigt het Nederlands Forensisch Instituut trots dat dankzij nieuwe Europese afspraken over DNA-uitwisseling wel honderd ‘hits’ zijn gevonden met Spanje? Zoek de samenwerking met Spaanse onderzoeksjournalisten en achterhaal wat er met die ‘hits’ gebeurt en tot wat voor zaken dat leidt. Wordt zwaar verontreinigd afval dwars door Europa getransporteerd om te worden gedumpt in Somalië? Achterhaal de transportlijnen, het (falend) toezicht door verschillende opsporingsdiensten, de corrupte grensbewakers, de gaten in het toezicht en de controle. Dat lukt je niet in je uppie. Dat lukt je zelfs niet als je tot een stevige onderzoeksredactie behoort. Dat lukt alleen door Europese samenwerking. Samenwerking van onderop: dat blijft toch de mooiste vorm van Europese integratie. Ook voor onderzoeksjournalisten.

Al wekenlang houdt Europa ons ook zingend in de ban: met miljoenen genieten we van drie mannen in glitterpakken die met andere Europese hoogvliegers ons van het ene naar het andere culturele hoogtepunt brengen in de strijd om het beste Europese liedje.

En wat te denken van al die Europese kampioenschappen of het nou schaatsend, of voetballend is, Nederland doet mee en leeft mee.
Inderdaad, Nederlanders zijn gek op Europa.

Op één uitzondering na: de Europese politiek.

Hoe is het mogelijk dat juist de politiek erin is geslaagd om van Nederland, dat zo van Europa houdt, een anti-Europa land te maken. Op elk Europees terrein kost het geen enkele moeite om er aandacht voor te krijgen in kranten, op radio en tv. Maar de Europese politiek, de Europese verkiezingen moeten enorme moeite doen voor enige interesse.

Dezer weken gebeurt weer wat elke vijf jaar gebeurt. Journalisten reizen af naar Brussel en Straatsburg om ons opnieuw het belang van de verkiezingen uit te leggen. Sven Kockelman probeert echt enthousiast te zijn in een vraaggesprek op de radio met een mevrouw van de VVD en een mevrouw van een andere partij die eigenlijk ook een beetje VVD was, maar toch weer niet, hoewel ze het verschil niet kon uitleggen.

Staatssecretaris Timmermans van Europese zaken stapt om 12 uur ’s nachts live bij Pauw en Witteman in een bus die 27 uur door Nederland gaat rijden. Om de Europese Zaak te bepleiten. Zonder te slapen. Het is me wat.
In hetzelfde programma hebben eerder de Nederlandse lijsttrekkers een uur lang hun best gedaan om Nederlanders in hun vooroordeel te bevestigen: Europa is niet leuk, niet spannend, niet sexy. Althans politiek Europa.
Natuurlijk worden al jaren heel veel, hoogst belangrijke beslissingen die ons dagelijks aangaan in Brussel genomen.

Toch krijgt de politieke steun van Minister Plasterk aan Gordon, of de parlementaire ruzie over een nieuw Museum meer aandacht dan een boete van een miljard Euro die Europees commissaris Kroes oplegt aan een chipbedrijf.

“Wat gaan we doen aan de Europese verkiezingen in juni”, vroeg ik een paar maanden geleden tijdens de redactievergadering van ZEMBLA. De anders altijd zo enthousiaste, gretige redactie keek mij eerst even geschrokken aan (meent hij dit?) om vervolgens zwijgend het plafond te bestuderen. Natuurlijk vinden we Europa belangrijk, zeggen we dan tegen elkaar, maar we maken er geen echt werk van.

Misschien moeten we Europa een tijdje overlaten aan Joop van den Ende of John de Mol. Het wordt er dan misschien niet mooier op, maar wel populairder.

Het flauwe antwoord op de vraag waarom Argos weinig aan Europa doet zou zijn: we zijn een binnenlands programma. Dat klopt niet. We houden ons bezig met Kosovo, Afghanistan, Irak en Srebrenica, dus Europa kan er makkelijk bij.

Als een onderwerp dat wij onderzoeken een Europese component heeft dan betrekken we die erbij. Drie voorbeelden uit het afgelopen jaar.

1. De Gifcontainers. In 1 op de 5 containers die in Rotterdam of Hamburg binnen komen – en waarschijnlijk ook in Antwerpen of in een Franse haven, maar dat is nooit onderzocht – zit meer gif dan is toegestaan. Uit recent onderzoek in Hamburg zit in 1 op de 20 containers zelfs zoveel gif dat het onoordeelkundig openen van zo’n container levensbedreigend is. Het probleem wordt mede veroorzaakt vanwege een Europese Richtlijn uit maart 2005 die voorschrijft dat containers van buiten Europa met daarin hout – houten pallets bijvoorbeeld – behandeld moeten worden tegen houtetende torretjes. Dat kan via verhitting of begassing. De richtlijn schrijft als gas voor methylbromide te gebruiken.
Argos heeft dat onderwerp op de kaart gezet en volgt het nu al meer dan twee jaar. In het Europese Parlement zijn er inmiddels drie Nederlandse parlementsleden die er vragen over hebben gesteld (CDA, VVD en SP). We hebben Ria Oomen van het CDA mee laten debatteren bij ons.

2. De ILO’s, International Liaison Officers.  Dat zijn ambtenaren in dient van de instantie die voor dat land de immigratiepolitiek uitvoert – in Nederland de IND – die gestationeerd zijn in de landen van herkomst. Ze proberen te voorkomen dat in bijvoorbeeld Istanbul of Nairobi, mensen een vlucht naar Europa betreden zonder geldige papieren. De vraag is of ze daarmee niet ook echte vluchtelingen de weg versperren. Thijs Berman, PvdA-lijsttrekker voor het Europese Parlement, maakte zich bij ons in de uitzending boos over het feit dat het EP geen vinger krijgt achter het werk van die ILO’s. Ten einde raad vroeg hij zijn collega in de Tweede kamer om het via het Nederlandse parlement te proberen. De omgekeerde wereld, zou je kunnen zeggen. De vragen zijn gesteld. Het wachten is op de antwoorden.

3. De fijnstof-problematiek. Daar is de Europese invloed groot in Nederland. Nederland probeert daar onderuit te komen want snelwegen aangelegd en woonwijken gebouwd. In de Argossen die daarover gingen interviewden we ook Europarlementariërs.

Het is misschien ook wel een beetje een hype om te zeggen dat je weinig doet aan Europa. Daar doen we niet meer aan mee!

‘Peter kan doen wat wij niet mogen,’ zie een woordvoerder van de politie onlangs tegen mij over de zaak van Natalee Holloway.  Hij was verantwoordelijk voor de woordvoering rondom de zaak ten tijde van haar verdwijning op Aruba. Het onderzoekswerk van journalist Peter R. de Vries vond de agent prima. Sterker nog, volgens hem zat de wet de politie alleen maar in de weg. Peter kon en mocht meer dan de opsporingsambtenaren. De agent had ‘een heel sterk gevoel’ dat Joran van der Sloot schuldig was aan de verdwijning, misschien zelfs de dood van Holloway. Tja, alleen het bewijs, dat was er niet. Zijn opmerkingen zijn tekenend voor hoe de Nederlandse rechtsstaat verandert. De rechter is niet langer een onaantastbaar instituut dat op afstand en met gezag recht spreekt over haar burgers. Justitiële blunders zoals de Puttense moordzaak en de Schiedammer parkmoord hebben de reputatie van de rechterlijke macht weinig goeds gedaan. Burgers, journalisten, wetenschappers bemoeien zich met aanzwellende urgentie met lopende rechtszaken.

Dat agenten de wet maar een lastig obstakel vinden, is van alle tijden. Redelijk nieuw zijn de onderzoeksmethoden van Peter R. de Vries in de genoemde zaak. ‘Hij heeft het gedaan en zal hangen’, lijkt de hypothese en doelstelling van de Vries. Andere journalisten kunnen zich vinden in zijn aanpak, getuige bijvoorbeeld de foto van Joran op de omslag van het jaarboek 2008 van de Vereniging van onderzoeksjournalisten, de VVOJ.

Maar hoe verhouden de onderzoeksmethoden van de Vries zich eigenlijk tot de mensenrechten van Joran? Schendt de Vries niet het recht op een fair trial, een eerlijk proces van Joran? “Ach, zo denken juristen, daar hebben wij niets mee te maken,’ beslechte oud-hoofdredacteur van het NOS journaal Nico Haasbroek het dilemma dat ik hem voorlegde. De journalist als rechtenschender bestaat niet in zijn beleving.

Mensenrechten? Wat moet een journalist überhaupt met mensenrechten, met die verre verdragen en vage beloften? Mensenrechten? Dat is toch net zoiets als bomenknuffelen, vatte een student journalistiek onlangs zijn denkbeelden hierover samen. Boeiuh.

Docent aan de school voor journalistiek en oud hoofdredacteur van de Waarheid, Gijs Schreuders, ontwaarde zes verschillende kruispunten waarop mensenrechten en journalistiek samenkomen: 1) journalisten hebben een taak de mensenrechten uit te leggen aan een breed publiek, 2) ze dienen de mensenrechten van anderen te respecteren, 3) ze hebben recht op de vrijheid van meningsuiting, 4) journalisten hebben het recht op toegang tot informatie, 5) ze mogen niet zorgen voor of deelnemen aan zogenoemde ‘hate speech’ en als laatste: 6) journalisten kunnen ook bijdragen aan de bescherming van mensenrechten, door diepgaand onderzoek te doen naar misstanden, het zogenoemde ‘human rights reporting’, meestal een vorm van onderzoeksjournalistiek.

Van die zes functies is de vrijheid van meningsuiting van de journalist zelf het meest besproken en verdedigd recht. Het Nederlandse journaille staat op zijn achterste poten als er wordt getornd aan ‘misschien wel het belangrijkste recht ooit’. Meest recentelijk verhitte de mogelijke vervolging van cartoonist Gregorius Nekschot de gemoederen. Het leidde tot ludieke taferelen aan tafel bij Pauw en Witteman, waarbij de in burka gehulde spotprententekenaar zijn gal spuwde vanachter het gaas. Theo van Gogh, de Deense cartoonisten, politici als Ayaan Hirsi Ali, Ehsan Jami, Geert Wilders: zij gingen hem voor. Met een verwijzing naar de Verlichting, een periode waarin het cement van onze beschaving zou zijn gevormd, verdedigen deze beschermheren,- en dames het recht ‘te zeggen wat je denkt’. Gemakshalve wordt vergeten dat vrouwen, arbeiders en slaven geen beroep konden doen op die revolutionaire rechten. Niet voor niets heet de in de Bastille bevochten mensenrechtenverklaring La declaration des droits de l’homme.

De andere aspecten van mensenrechten en journalistiek krijgen beduidend minder aandacht. De verantwoordelijkheid van journalisten om niet de mensenrechten van anderen te schenden verdient meer aandacht. Waar bleef de discussie onder journalisten toen de Vries zijn missie Joran aan het kruis te nagelen voortdreef door hem toen maar te beschuldigen van vrouwenhandel, gebaseerd op flinterdun bewijs?

Human rights reporting, het zesde door Schreuders gesignaleerde kruispunt van mensenrechten en journalistiek, komt meestal neer op grondige onderzoeksjournalistiek.  Denk aan de reportages van Arnold Karskens en andere journalisten over de gevolgen van de ISAF bombardementen voor de Afghaanse burgers, of de Netwerkreportages over teruggekeerde Congolese asielzoekers. De controlerende functie die de journalist op die wijze uitoefent op de handel en wandel van de overheid, is essentieel in een democratische rechtsstaat. Daarom wordt onderzoeksjournalistiek ook wel als de meest fundamentele vorm van journalistiek beschouwd. Maar die taak kan alleen volledig tot zijn recht komen in een journalistieke gemeenschap waar ook de andere relaties tussen de journalist en mensenrechten serieus worden genomen. Een correcte en informatieve berichtgeving rondom mensenrechten voedt bijvoorbeeld het bewustzijn over de mensrechten van de journalist zelf, maar biedt ook een kader voor de verantwoordelijkheid de rechten van anderen niet te schaden.

Met andere woorden, onderzoeksjournalisten die de overheid ter verantwoording roepen vanwege de veronachtzaming van de rechten van gewone mensen, kunnen zichzelf alleen serieus noemen en nemen als met gelijke kritische blik wordt gekeken naar de eigen machtsuitoefening ten opzichte van diezelfde burgers.

Het papieren Kleintje Muurkrant verschijnt al sinds 1977 maandelijks en we zitten op internet sinds 1997, vrijwel dagelijks nieuwe stukjes. Onze journalistieke vorm is nogal afwijkend van de maistream media. Het komt er allemaal nogal rauw en actueel op. We checken niks kapot en zoeken veelal rechtstreeks contact met de door ons veelal kritisch behandelde betrokkenen. In de afgelopen jaren hebben we dan ook nogal wat boze lieden al dan niet met behulp van (goedbetaalde) advocaten aan de telefoon gehad of kregen we woedende mailtjes te behandelen. Soms gooiden we die aanvallen onmiddellijk online en soms corrigeerden we de stukjes omdat de respondenten gelijk hadden. Niks aan de hand eigenlijk en de reacties hoorden een beetje bij dit nieuwe medium. Vooral omdat steeds meer mensen langzamerhand in de gaten krijgen dat wanneer je eenmaal op internet met naam en toenaam genoemd bent je tot in lengte van jaren daarmee geconfronteerd zult blijven (zie bijvoorbeeld www.archive.org).

Maar we kwamen ook een aantal keren serieus in problemen. Zo wendde zich de advocaat van de heer Melchers (van Melchemie) tot ons met de eis - onder dreiging van een juridische procedure - alle stukjes over zijn client te deleten. Met de rug tegen de muur via enorme dwangsomdreigementen werden we daartoe uiteindelijk gedwongen (juli 2006). Dat haalde vervolgens de grote media en vanaf dat moment kregen we weer meer advocaten over ons heen. Meestal ging dat goed met af en toe een slippertje maar we kwamen eind 2007 serieus in de problemen toen we het aan de stok kregen met de advocaten Eric Kuijpers en Douglas Harff. Zij voelden zich door een bron van ons onterecht aangevallen en eisten middels een kort geding het schrappen van hun namen. In oktober 2007 werd vonnis gewezen en dat betekende tienduizend euro boete voor ons en hoge dwangsommen als we het voor ons negatieve vonnis niet zouden opvolgen. Dat deed uiteraard fors pijn (vooral omdat we niet overtuigd waren en nog steeds niet zijn van ons ongelijk)
maar het werd helemaal ingewikkeld en duur voor ons toen die twee advocaten achter ons aan kwamen met hele hoge dwangsommen. Naar hun mening hadden we niet aan alle lettertjes van het ingewikkelde vonnis voldaan en dus kregen we deurwaarders achter ons aan voor een paar honderdduizend euro. En dat dwong ons weer om een kort geding tegen hen te starten om die claims er van af te krijgen en ondertussen zitten we te wachten op de uispraak in hoger beroep.
Maar omdat we in de picture liepen kregen we tussentijds nog meer door ons kritisch geportretteerden met hun advocaten achter ons aan. Zo ook een zakenman die het niet leuk vond dat wij zijn naam in verband brachten met een veroordeelde crimineel. Hij schakelde een advocaat in die eiste dat we gingen schrappen maar omdat we bronnen genoeg hadden gingen we dat kort geding vol vertrouwen tegemoet. In juli afgelopen jaar kwam het vonnis in die zaak echter binnen en dat loog er wederom niet om: we moesten schrappen want we mogen betrokkene (Henk van de Meene) geen “compagnon en vriend” van Johan Verhoek alias “De Hakkelaar” noemen omdat dat ouwe koek zou zijn en dat betrokkene daar vandaag de dag zakelijk last van zou hebben. Uit dat vonnis blijkt dat je dus voortaan om toestemming moet vragen (wederhoor!) als je iets over iemands verleden wilt opschrijven - zelfs als dat de waarheid is - ongelooflijk. En dan niet met een verwijzing naar “smaad of laster” of naar een of ander wets-artikel, nee er wordt door de
rechter in dit vonnis simpelweg verwezen naar “de richtsnoeren van het College Bescherming Persoonsgegevens” (CBP) waarmee dus vrijwel elke vorm van onderzoeksjournalistiek fors bemoeilijkt wordt of zelfs onmogelijk wordt gemaakt. Uiteraard zijn wij daartegen in hoger beroep gegaan, maar ook daarin is nog geen uitspraak gedaan. Over deze juridische procedure zijn al wel wat journalistieke en juridsche meningen gepubliceerd, maar het blijft afwachten wat de hoger beroep rechter hiervan zal vinden.

Op 14 september 1984 komt defensiemedewerker Rob Ovaa, munitiespecialist, om het leven bij een test met een mortiermijn. Fred Spijkers, bedrijfsmaatschappelijk werker van Defensie, krijgt de opdracht Ovaas weduwe mee te delen dat het tragische ongeval is te wijten aan ondeskundig handelen van haar man.

Al snel brengt Spijkers het ware verhaal naar buiten: niet Rob Ovaa heeft een dodelijke fout gemaakt, maar het ministerie. Van de bewuste mortiermijn ap-23 is al jaren bekend dat hij niet deugt. Een jaar eerder nog, in 1983, komen bij een instructieles over de ap-23 zes militairen om en raken er tien zwaargewond. Dat hij een leugen de wereld in moest helpen was volgens Spijkers vooral bedoeld om schadeclaims van nabestaanden te voorkomen. In zijn strijd voor de waarheid verliest klokkenluider Spijkers zijn baan en later zijn uitkering. Hij wordt geïntimideerd, afgeluisterd en met de dood bedreigd. Pas na een jarenlange strijd haalt Spijkers grotendeels zijn gelijk, en ontvangt in 2003 een schadevergoeding.

Thriller
Over deze affaire publiceerde de onderzoeksjournalist Alexander Nijeboer (1972) in oktober 2006 ‘Een man tegen de staat’, een boek dat leest als een thriller. Maar na publicatie begint ook voor hem een nachtmerrie. Twee oud-bewindslieden die door Nijeboer ervan worden beschuldigd de affaire in de doofpot te hebben gestopt, stappen naar de rechter: voormalig minister van Defensie Job de Ruiter en de huidige staatssecretaris van Defensie Cees van der Knaap. Generaal-majoor Diederik Fabius van de Koninklijke Marechaussee, die door de schrijver wordt beschuldigd van een mogelijk frauduleus onderzoek naar de toedracht van het mijnongeluk, volgt hun voorbeeld.

Het drietal wil het boek uit de handel laten nemen, maar zo ver komt het niet, want Nijeboer treft schikkingen met de eerste twee en wint (voorlopig) van de derde. Een man tegen de staat is al maandenlang voorwerp van een juridisch steekspel, en het einde is nog niet in zicht.
In de affaire-De Ruiter geeft Nijeboer toe dat hij een enkele beschuldiging te weinig heeft onderbouwd - in een inlegvel in het boek wordt dat bij wijze van schikking ook erkend - maar de zaak tegen Van der Knaap had hij graag tot het bittere einde uitgevochten. ‘En dan had ik gewonnen,’ zegt de schrijver overtuigd. ‘Het is puur door geldgebrek dat ik een schikking heb moeten treffen. Ik was inmiddels tienduizend euro kwijt aan advocaatkosten en moest er een punt achter zetten.’
De auteur vindt dat de staatssecretaris misbruik van zijn macht heeft gemaakt door advocaten op hem af te sturen. ‘Het is powerplay van de bovenste plank. Ik heb Van der Knaap alle mogelijkheden gegeven op de beschuldigingen te reageren, maar steeds was zijn reactie: wij gaan op de affaire-Spijkers niet in. Dan komt het boek uit en eist hij een verschijningsverbod en ook nog eens excuses. Dat noem ik een journalist uitroken.’

Indianenverhalen
Maar de beschuldigingen van de auteur waren dan ook niet mals: de bewindsman zou valsheid in geschrifte hebben gepleegd. ‘Dat deel van het verhaal heb ik vanwege die schikking moeten schrappen, maar feit blijft dat Van der Knaap de Kamer twintig keer heeft voorgelogen. Kennelijk kom je daarmee weg in Nederland.’
Advocaatkosten en omzetderving hebben de auteur inmiddels zo’n zestigduizend euro gekost. Zijn woning in Amsterdam heeft hij moeten verkopen om alle rekeningen te voldoen. Nijeboer woont nu bij zijn vriendin, ergens in het Groene Hart. ‘Als ik haar niet had gehad was ik failliet gegaan,’ denkt de auteur. Zijn geschiedenis vertoont parallellen met die van Spijkers, die immers ook in grote (im)materiële problemen kwam. ‘Spijkers heeft een lijdensweg van 23 jaar achter de rug. In die zin kan ik mezelf niet met hem vergelijken,’ relativeert Nijeboer.
‘Maar ik ben wel net als hij met de dood bedreigd. Tot twee keer toe werd ik midden in de nacht gebeld door een man die zei dat ik moest stoppen met mijn boek en dat een ongeluk in een klein hoekje zit. Als ik nou onderzoek zou doen naar het criminele circuit, zou ik me dergelijke intimidaties nog kunnen voorstellen, maar ik ben bezig met de overheid!’ Een ander vreemd voorval. Op een Amsterdams terras werd hij aangesproken door wildvreemden: hij moest maar eens ophouden met zijn indianenverhalen’, was de boodschap. ‘Op dat moment was mijn boek nog niet eens uit! Je gaat aan jezelf twijfelen. Ben ik gek, of is het normaal dat mensen zich zo tegen je gedragen? Ben ik geschaduwd? Ik zou het niet weten. Wat ik wel weet is dat dit soort voorvallen ons behoorlijk heeft aangegrepen, maar spijt van mijn werk heb ik niet. Sterker: als ik voor de keus stond zou ik direct weer zo’n boek schrijven.’

Inmiddels krijgt Nijeboer morele en financiële steun van de fnv en de Nederlandse Vereniging van Journalisten. De bonden willen voorkomen dat een alleen-opererende freelance-journalist in zijn zoektocht naar de waarheid ten onder gaat, simpelweg omdat hij de facturen van de advocaat niet meer kan voldoen. Er lopen nog twee zaken: een hoger beroep en een bodemprocedure, beide van Fabius. Maar daarover maakt Nijeboer zich niet al te veel zorgen. ‘Die zaken ga ik gewoon winnen. Mijn advocaat en ik brengen een karrenvracht aan bewijs tegen Fabius in, waaronder geheime rapporten die aantonen dat hij mogelijk fraudeerde bij zijn onderzoek.’

Keihard
Uitgeverij De Papieren Tijger in Breda zit al evenzeer in de sores. Directeur Paul de Ridder heeft al vijftienduizend euro moeten uitgeven aan advocaten. ‘Mijn rechtsbijstandverzekering keert niet uit. Vanwege de kleine lettertjes, begrijpt u? Die zaak-Fabius moeten we winnen, of desnoods schikken, anders gaan we failliet.’ Hij betreurt het dat een uiterst gedetailleerd boek waar drie jaar research in zit onderwerp is van juridisch gesteggel. ‘Dit boek vertelt de keiharde waarheid, maar de overheid zoomt precies in op dat ene procentje dat zogenaamd niet voldoende is onderbouwd. Het Rijk kan tot in het oneindige doorprocederen op kosten van de belastingbetaler, terwijl onze financiën begrensd zijn.’ De directeur van de kleine uitgeverij vraagt zich in gemoede af: kan een zoektocht naar de waarheid worden gesaboteerd door dure juridische procedures?

Een man tegen de staat is uitgegeven door De Papieren Tijger

Dat grote maatschappelijk belang, daar draait het dus allemaal om, maar vaag is dat wel natuurlijk. De behandeling van een klacht bij de Raad voor de Journalistiek helpt ons wel op weg. In 2006 klaagde een Chinese kruidendokter tegen het TROS-programma RADAR. RADAR had met een verborgen camera opnames bij de man gemaakt en vastgesteld dat de kruiden helemaal niet zo ‘kruidig’ waren. De Raad voor de Journalistiek oordeelde dat RADAR hier rechtmatig gebruik had gemaakt van een verborgen camera omdat het maatschappelijke belang ermee gediend was. Dat belang, zo stelde de Raad, betrof twee zaken: ten eerste het aan de kaak stellen van misstanden, teneinde te bewerkstelligen dat zij onderzocht worden, ten tweede het informeren van het publiek over feiten en bijzonderheden die de ernst van een situatie scherper naar voren doen komen en die zonder de gevolgde werkwijze niet aan het licht gebracht zouden kunnen worden. Het betrof in dit geval de inzet van een verborgen camera, maar de afweging gaat natuurlijk ook op voor de kwesties Stegeman en Kivits.

Hebben Stegeman en Kivits een maatschappelijk belang gediend, hebben ze een misstand aan de kaak gesteld, dat niet op andere wijze naar voren had kunnen komen? Stegeman toonde in zijn uitzending aan dat Schiphol-Oost niet goed beveiligd was en dat het regeringsvliegtuig eenvoudig te benaderen was. Hij verzuimde niet te noemen dat Schiphol zelf, na zijn eerdere uitzending een jaar geleden, wél beter beveiligd was. Duidelijke zaak: een voortdurende misstand, die op een andere manier niet aan de kaak te stellen is.
Kivits kraakte met gebruik van een professionele hacker de mailbox van staatssecretaris De Vries. Spam en privé-mail was het resultaat. Hier is de misstand een misverstand. De misstand is namelijk dat mailboxen bij internet providers simpel te kraken zijn. Het is een misverstand dat alleen de mailbox van Jack de Vries te kraken valt. Bovendien werden er slechts spam en privé-berichten gevonden, geen staatgeheimen. Die mogen van het Ministerie van Defensie slechts in de Defensie mailboxen belanden. Ook hier geen misstand. Bovendien was ook op andere wijze vast te stellen dat mailboxen van internetproviders niet goed beveiligd zijn. Kivit had simpelweg een aantal deskundigen kunnen bellen, maar ging voor de scoop van een staatsecretaris, toen bleek dat de minster (Wouter Bos) wel goed beveiligd was. Geen mistand, en wel een misverstand.