OnJo

“De wereld op zijn kop” of een terechte poging om onderzoeksjournalisten “niet ongestraft hun gang te laten gaan?
Staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries, deed half december aangifte tegen de redactie van Nieuwe Revu. Redacteur Nick Kivits kraakte met behulp van een professionele hacker de privémailbox van de staatssecretaris. De Vries was ‘not amused’ en deed aangifte van computervredebreuk. De mailbox bevatte slechts spam en privé mailtjes. Nieuwe Revu had wel mail kunnen versturen vanaf de mailbox van De Vries, daarin schuilt volgens het blad een groot gevaar.
Niet veel later volgde een andere zaak. Schiphol en de KLM deden half januari aangifte tegen SBS6 onderzoeksjournalist Alberto Stegeman. In december toonde Stegeman voor de tweede keer hoe eenvoudig het is Schiphol binnen te komen. Dit keer wist hij undercover Schiphol Oost te betreden en ongestoord het regeringsvliegtuig te benaderen. Levensgevaarlijk, aldus Stegeman in de uitzending, want ook terroristen kunnen zo het regeringsvliegtuig benaderen.
Natuurlijk, Stegeman en Kivits hebben de wet overtreden. Beiden begaven zich op verboden terrein, strikt juridisch reden genoeg voor een aanklacht. Maar, na vergelijkbare uitzendingen van Stegemans programma ‘Undercover in Nederland’ op 10 februari 2008 en 12 oktober 2008 over Schiphol en een kazerne van Defensie volgde geen aangifte. Waarom nu dan wel?
Natuurlijk dient elke journalist zich, net als alle Nederlanders, aan de wet te houden. De ‘Code voor de journalistiek’ van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren is helder: “de journalist steelt geen informatie en betaald niet voor gestolen informatie”. De niet te overschrijden lijn is bij diefstal duidelijk. Bij andere kwesties hebben onderzoeksjournalisten te maken met een balans.
Zo mogen zij zich in principe niet achter een andere identiteit verschuilen (undercover), ‘tenzij met die werkwijze een groot maatschappelijk belang is gediend’. Ook maakt een journalist zich ‘in beginsel’ bekend. Ook lokt de journalist ‘geen incidenten uit met de bedoeling nieuws te creëren of om een misstand te illustreren, tenzij daarmee een groot maatschappelijk is gediend. Hetzelfde maatschappelijk belang speelt mee als een journalist anoniem deel neemt aan discussies. En ten slotte maakt de journalist geen gebruik van onrechtmatig door derden verkregen informatie, tenzij met publicatie daarvan een groot maatschappelijk belang is gediend.

Dat grote maatschappelijk belang, daar draait het dus allemaal om, maar vaag is dat wel natuurlijk. De behandeling van een klacht bij de Raad voor de Journalistiek helpt ons wel op weg. In 2006 klaagde een Chinese kruidendokter tegen het TROS-programma RADAR. RADAR had met een verborgen camera opnames bij de man gemaakt en vastgesteld dat de kruiden helemaal niet zo ‘kruidig’ waren. De Raad voor de Journalistiek oordeelde dat RADAR hier rechtmatig gebruik had gemaakt van een verborgen camera omdat het maatschappelijke belang ermee gediend was. Dat belang, zo stelde de Raad, betrof twee zaken: ten eerste het aan de kaak stellen van misstanden, teneinde te bewerkstelligen dat zij onderzocht worden, ten tweede het informeren van het publiek over feiten en bijzonderheden die de ernst van een situatie scherper naar voren doen komen en die zonder de gevolgde werkwijze niet aan het licht gebracht zouden kunnen worden. Het betrof in dit geval de inzet van een verborgen camera, maar de afweging gaat natuurlijk ook op voor de kwesties Stegeman en Kivits.

Hebben Stegeman en Kivits een maatschappelijk belang gediend, hebben ze een misstand aan de kaak gesteld, dat niet op andere wijze naar voren had kunnen komen? Stegeman toonde in zijn uitzending aan dat Schiphol-Oost niet goed beveiligd was en dat het regeringsvliegtuig eenvoudig te benaderen was. Hij verzuimde niet te noemen dat Schiphol zelf, na zijn eerdere uitzending een jaar geleden, wél beter beveiligd was. Duidelijke zaak: een voortdurende misstand, die op een andere manier niet aan de kaak te stellen is.
Kivits kraakte met gebruik van een professionele hacker de mailbox van staatssecretaris De Vries. Spam en privé-mail was het resultaat. Hier is de misstand een misverstand. De misstand is namelijk dat mailboxen bij internet providers simpel te kraken zijn. Het is een misverstand dat alleen de mailbox van Jack de Vries te kraken valt. Bovendien werden er slechts spam en privé-berichten gevonden, geen staatgeheimen. Die mogen van het Ministerie van Defensie slechts in de Defensie mailboxen belanden. Ook hier geen misstand. Bovendien was ook op andere wijze vast te stellen dat mailboxen van internetproviders niet goed beveiligd zijn. Kivit had simpelweg een aantal deskundigen kunnen bellen, maar ging voor de scoop van een staatsecretaris, toen bleek dat de minster (Wouter Bos) wel goed beveiligd was. Geen mistand, en wel een misverstand.