Toen hem in september 1994 werd gevraagd of hij, de presentator van het nieuwe VPRO boekenprogramma Nachtsalon, enige affiniteit met televisie had, antwoordde Michaël Zeeman: ‘Nee, totaal niet. Vind ik ook niet nodig. Ik heb zelf nooit een toestel bezeten. [...] Of ik het kan, of ik over boeken kan praten op een manier waardoor de kijker geïnteresseerd raakt, gaan we de komende 13 weken uitproberen. Of vind je me nu een ongelofelijk eigenwijze klier, die dit maar allemaal denkt te kunnen?’

Eigenwijze klier of niet, letterman of tv-presentator, Zeeman zou jarenlang het boekengezicht van de VPRO zijn. Zijn programma Zeeman met boeken, dat twee jaar later gestalte kreeg, zou tegen de verdrukking in doorlopen tot 2002. Daarnaast maakte hij in ‘97-’98 twee seizoenen Kamer met uitzicht, gesprekken met schrijvers als Orhan Pamuk, Esther Freud, Graham Swift, Jeanette Winterson, Alain de Botton, Ian McEwan en Vasili Aksjonov. Daarnaast in ‘98-’99 ook nog de serie Leven en Werken, waarin hij afwisselend met Paul Scheffer gesprekken voerde met mensen die in de tweede helft van de 20^ste eeuw hun stempel op de geschiedenis hadden gedrukt. Zijn programma’s  moesten drijven op begeestering, op de macht van het woord, op een ongebreideld enthousiasme over en een onvoorwaardelijke liefde voor boeken.

Aan de vooravond van de eerste uitzending van Zeeman met boeken werd hem de onmogelijke vraag voorgelegd zijn favoriete boek te kiezen. Hij koos Herzog van Saul Bellow, met de aantekening: ‘De selectie van één boek, zoals nu Herzog, is voor mij een willekeurige accentuering van iets speciaals. [...] Mozes Herzog heeft bij alles de neiging commentaar te leveren, ongeacht het belang van de gebeurtenis. Dat is een diep intellectueel standpunt. Om de wereld niet zonder meer te accepteren zoals zij zich aan je voordoet.’

Dat die wereld en de mensen erop zich ook anders kunnen voordoen dan verwacht, ondervond Zeeman in 2000 toen Philip Roth hem toeliet in zijn werkhuis in New England. Roth, de literaire gigant, maar ook de ‘bully’ die niets op zou hebben met journalisten. Tenzij ze zijn boeken gelezen, gevroten en gedronken hadden natuurlijk. Dat had Zeeman gedaan sinds 1977, het jaar waarin hij zijn eerste Roth, The professor of desire, las. Tien jaar later, The counterlife was verschenen, maar nog niet in Zeemans woonplaats Leeuwarden verkrijgbaar, reed hij op en neer naar Amsterdam om het te kopen en diezelfde nacht uit te lezen. Eindredacteur Saskia van Schaik was erbij in New England, werkte jaren samen met Zeeman en raakte bevriend: ‘Hij was genereus met zijn kennis, zijn ontdekkingen. Hij liet anderen graag delen in wat hij las, zag, hoorde, ontdekte.

Zoveel als hij gaf, vroeg hij ook terug. Hij was veeleisend, maar had altijd oog voor het belang van anderen. Het maken van Zeeman met Boeken was een gezamenlijke prestatie waar hij altijd iedereen in betrok, welke rol ze ook vervulden. Een man met veel aandacht voor wat je bezighield en een scherp oog wanneer je een probleem had. Dat kon hij feilloos en in korte tijd terugbrengen tot de essentie. Er wordt wel gezegd over mensen dat ze een klein hartje hebben, maar ik begrijp nooit zo goed wat daarmee wordt bedoeld. Hij was een grote man, met een groot hoofd en een groot hart.’

Ter nagedachtenis aan Michaël Zeeman herhaalde de VPRO dinsdag 28 juli, Op Afstand, het portret dat hij maakte van de Amerikaanse schrijver Philip Roth. Een film waaruit Zeemans grote liefde voor literatuur en respect voor iemands werk blijken. Hieronder is die uitzending te bekijken:

Op zondag 2 augustus herhaalde de VPRO Leven en Werken, een interview van Zeeman met De Britse schrijver V.S. Naipaul. Hieronder te bekijken: