De stroomuitval wordt met de dag erger. De regelmaat was ’s avonds van zes tot tien. En dan om de dag. Maar sinds vorige week zondag is het ook ’s ochtends raak. Dacht ik nog even dat we dan in elk geval ’s avonds gespaard zouden blijven maar gisteren was het zowel ochtend als avond stroomloos met tussendoor een paar uur om alles weer op te laden. Wat een land. Het zal nog in duisternis ten onder gaan.

De mijnbedrijven beginnen ook al te klagen (terwijl zij stroom tegen gereduceerd tarief krijgen, één van de lokkertjes, net als decennialange ‘tax holidays’. Sommige bedrijven willen gaan investeren in eigen stroomvoorzieningen.

Internet is ook weer een stapje verder. We hebben nu een inbel-verbinding hier bij Mary in huis maar haar fossiele computer is zo verstopt dat het tien minuten duurt voordat ik op hotmail ben. Heb ik net een mail getypt, valt hotmail eruit. We blijven hopen.

Omdat het nog allerminst zeker is dat ik ooit een opname zal mogen maken op het fabrieksterrein van de Chinezen (laat staan in de mijn) zijn we vorige week naar de Mopanimijn in Kitwe gestapt. Om in elk geval een idee te krijgen hoe het is om anderhalve kilometer onder de grond te werken.

Omdat het onzeker is of ik ooit een opname zal mogen maken op het fabrieksterrein van de Chinezen - laat staan in de mijn - zijn we vorige week naar de Mopanimijn in Kitwe gestapt.

Om zeven uur stonden we op een leeg parkeerterrein voor het hoofdkantoor. De PR-dame in kwestie kwam om kwart voor acht aanrijden. Zonder ontbijt doste ik me in een witte overall, grote rubberlaarzen en ik kreeg een helm met licht op. De laatste keer dat ik in een mijn was, was in Pennsylvania (zie voor een foto Addicted to oil op onze Ochtenden website). Die Amerikaanse mijn was zo verschrikkelijk koud dat ik nu mijn vest had meegenomen. Dat was niet nodig zei de PR dame.

Mopani is een van de grootste mijnen en in bezit van twee consortiums met voornamelijk aandeelhouders uit Zwitserland en Australië. Het management is grotendeels Zambiaans en de hoogste baas is een Zambiaan. Ze krijgen van de eigenaren een jaarlijks budget dat ze vrij kunnen besteden. In ruil daarvoor moeten ze targets halen. De koperprijs is hoog: 7000 dollar per ton. In het gedolven kopererts dat op het fabrieksterrein verder wordt verwerkt, zit zo’n drie procent koper. Andere waardevolle mineralen als kobalt zijn bijproducten.
Terwijl ik hier zit te typen gebeurt het weer. De tweede keer vandaag: POWERCUT. En we hadden pas net een paar uur weer stroom. Dit is echt heel erg raar voor Zambia, is mij verzekerd. De president blijft beweren dat er sabotage in het spel is maar volgens mij wil hij gewoon de verantwoordelijkheid voor het functioneren van staatsbedrijf Zesco niet nemen. Ik hou er even mee op, want ik kan mijn aantekeningen niet meer lezen. En die arme Mary en nicht Ethel moeten weer een houtskoolvuurtje maken om voor iedereen te koken.

Op tafel staat een grote doos condooms. Gratis, want het bedrijf heeft een uitgebreid anti-HIV-programma.

Met twee kaarsen bij de computer typ ik verder:
We gingen met een aardige manager naar beneden. Als de stroom uitvalt schakelt de generator voor de pomp aan, zegt hij. De mannen kunnen niet meer werken maar er móet gepompt worden; de mijn mag niet vollopen. Mopani gebruikt nog de liftschacht van de ZCCM , het staatsmijnbedrijf dat in de jaren negentig in de verkoop werd gedaan. Tussen zestig mannen sta ik in de liftkabine gepropt. Er hangen bordjes No horseplay (geen gestoei) en Do not insert your fingers into ventilation holes. Het is erg verleidelijk om je vingers in zo’n gat in de wand van de voortrazende liftkooi te steken.

We hadden al gehoord dat Mopani zijn werknemers goed betaalt (in tegenstelling tot de Chinezen) en dat de voorzieningen en extra uitkeringen voor huisvesting, onderwijs etc. goed zijn. Er werken drieduizend mannen tegelijk ondergronds. Een aantal heeft een degelijk contract van Mopani. Maar helaas, zegt de manager, dwingen de eigenaren ons om ook met contracters te werken, bedrijven die goedkoop mankracht leveren. En dan kun je niet controleren of ze goed betaald krijgen.

In sommige gevallen, als zo’n contracter zijn werkers niet uitbetaalt, doet Mopani het en krijgt de contracter zijn geld niet.

Overal zijn telefoons om onraad te melden. En er is een ondergrondse kliniek die dag en nacht bemand is. Op tafel staat een grote doos condooms. Gratis, want het bedrijf heeft een uitgebreid anti-HIV-programma. De verpleger heeft de meeste aanloop van mannen die condooms willen, zegt hij; met gewonden valt het wel mee.
Naarmate we verder de mijngang ingaan, wordt het steeds heter. Jack en de manager hebben hun overalls over hun blote lijf aangetrokken zie ik nu. Dat had de PR dame me wel even kunnen vertellen. Dus duik ik een donkere zijgang in om me van overbodige kleding te ontdoen. Ik kan mijn t-shirt uitwringen; zo heet is het.

We gaan nog dieper de mijn in en via een zijgang komen we bij een doodlopend stuk waar mannen aan het boren zijn. Een natte, hete sauna; zo benauwd dat mijn adem stokt. Dit is dus het werk dat mannen in de mijn doen. En Mopani staat als een goed bedrijf bekend. Hoe moet het dan bij de Chinezen zijn? Ik hoorde dat er alleen vervuild drinkwater is en dat er ondergronds maar twee wc’s zijn voor duizend man. Geen wc-papier en twee droge broodjes voor lunch. En dat voor een loon dat een fractie is van wat ze bij Mopani verdienen.

De boorman schroeft een boor van meer dan een meter op zijn machine. Zijn overall is doorweekt van het rondspattende water; zijn gezicht vertrokken van inspanning. Ik denk alleen nog maar aan omdraaien en terugkeren naar de relatieve koelte in de hoofdgang. Naar het daglicht boven. Weg uit de mijn. De enthousiaste manager wil me nog meer laten zien van de koperproductie. Als hij mijn gezicht ziet, zegt hij: Mining is for men!

Volgens dagblad Trouw ligt het dodenaantal in Chinese mijnen op zo’n 5.000 per jaar. Als we afgaan op de officiële cijfers, klopt dit. Het aantal lijkt in de laatste twee jaar zelfs te dalen.

De New York Times schrijft:

“…Coal mining accidents are a common occurrence in China, where on average more than 5,000 miners lose their lives every year, the worst accident rate in the world.”

“…Last year, though, China reported that about 4,700 miners were killed in accidents. It was the first time in 30 years that there were fewer than 4,800 mining deaths.”

Maar er zijn ook organisaties die denken dat het werkelijke getal veel hoger ligt, getuige dit artikel op de BBC World site:

“…But the official figures are unlikely to tell the whole story, say rights groups such as the China Labour Bulletin (CLB), which puts annual deaths at around 20,000.”
Maar de meeste artikelen die je tegenkomt, liggen echter wel in de richting van 5000:

In USA Today stond bijvoorbeeld een portret van “China’s senior safety inspector” - inderdaad, Mr. Li.

“…No industry has demanded Li’s attention - or captured his wrath - as much as mining. Although mining fatalities fell 20% last year to 3,786, according to official records, “the death toll is still too big, and the occurrence of major accidents has not been effectively curbed,” Li said.

De website Knowledge Allianz:

… In 2006 alone, over 4,700 coal miners died in mining accidents in China….

Asian Research:

On latest mining accidents in China (2003)

Arne van Elk – Documentalist Wereldomroep

Gradie Vierhuis, Imke van Dongen en Sander Pas zijn de gelukkige winnaars van een Mr. Li T-shirt.

Dit waren de antwoorden op onze prijsvraag van dinsdag 12 februari:

1) Het beroep van Mr. Li in deze aflevering is mijningenieur.

2) 46 mensen stierven in 2005 bij een ongeluk in een explosievenfabriek.

3) Er zijn geen exacte cijfers bekend van het aantal doden dat jaarlijks valt in Chinese mijnen, maar 5.000 lijkt een betrouwbare schatting.

4) Zijn Afrikanen beter af met een Chinese werkgever, vroegen we u. Lees hier een aantal interessante antwoorden.

Wereldnet is het dagelijks radioprogramma van VPRO en RNW met het ‘lokale wereldnieuws’ van Nederlanders in den vreemde. Speciaal voor “Looking for Mr. Li” berichten deze Nederlandse expats over de Chinezen in hun land. Joëlle Glas woont in Australië.

AUSTRALIE - Joëlle Glas stuurt ons deze dialoog tussen een Chinese banketbakker en zijn klant.

CAKE ORDER….READ MESSAGE FIRST

Chinese cake-shop employee answers the phone: “Hello ‘dis Superquinn Cake, how I help you?”

Customer: “I would like to order a cake for a going away party this week.”

Employee: “What you want on cake?”

Customer: “Best wishes, Suzanne” and underneath that “We will miss you”.

Employee: “Dat all? Okay, Bye.

Joëlle Glas - Werelnetcorrespondent in Australië.

Wereldnet is elke werkdag live te beluisteren op Radio 1 van 5:30-6:00 uur en daarna op Radio Nederland Wereldomroep van 12:30-13.00 uur. Zie voor de website van Wereldnet voor meer informatie over uitzendtijden, correspondenten etc.

Wereldnet is het dagelijks radioprogramma van VPRO en RNW met het ‘lokale wereldnieuws’ van Nederlanders in den vreemde. Speciaal voor “Looking for Mr. Li” berichten deze Nederlandse expats over de Chinezen in hun land. Gerard Mathot woont in Lesotho.

Vanwege de corruptie gedurende het militaire bewind (1986 tot 1993) kreeg een aantal Chinezen een Lesotho-paspoort, waardoor ze ook kleine zaakjes konden beginnen.

Vanwege de African Growth and Opportunity Act (AGOA) van de USA werden sinds 2000 vele Chineze textielfabrieken in het land opgezet, omdat daardoor export naar Amerika goedkoper werd. De fabrieken verschaffen ongeveer 50.000 arbeidsplaatsen; een groot aantal in een land van maar 2 miljoen inwoners.

Hoewel er spanningen zijn tussen werkgevers en werknemers, vooral vanwege culturele verschillen, zijn de Chinese fabrieksmanagers in het algemeen welkom.

Er kwamen echter problemen toen zij hun familieleden Lesotho binnenbrachten. Die namen over het hele land de kleine winkeltjes over (die heten hier cafés) waar de gewone man zijn inkopen doet. Deze cafés verkopen voedsel, zeep, paraffine en kaarsen, waar het meeste geld van arme mensen aan opgaat.

Cafés waren meestal in de handen van Basotho (inwoners van Lesotho), terwijl grotere zaken gewoonlijk Zuid-Afrikaans zijn. Basotho kunnen echter niet tegen de ervaren Chinezen opconcurreren, omdat ze ook nog eens goedkoop producten uit China kunnen invoeren.

Die Chinezen irriteren de mensen, omdat zij aan hen het meeste van hun geld wel moeten overdragen, want de Basotho-cafés zijn gewoonlijk duurder.

Gerard Mathot - Gerard Mathot is Wereldnet-correspondent. Vanaf 1971 woont hij in Lesotho, waar hij aan de National Universiteit of Lesotho wiskundeleraren heeft opgeleid en na-geschoold en voor het ministerie van Onderwijs programma’s heeft opgezet. Inmiddels gepensioneerd houdt hij zich nog steeds met een groot aantal onderwijsprojecten bezig.

Wereldnet is elke werkdag live te beluisteren op Radio 1 van 5:30-6:00 uur en daarna op Radio Nederland Wereldomroep van 12:30-13.00 uur. Zie voor de website van Wereldnet voor meer informatie over uitzendtijden, correspondenten etc.

Op deze vraag kregen we al een aantal interessante reacties binnen. U kunt nog tot maandag 18 februari meedoen aan de prijsvraag. Dan maken we de winnaars van een Mr. Li T-shirt bekend.

Ons bezoek aan Chambishi van vorige week roept vele vragen op. In zo’n stadje geboren te worden met als lot de mijn….

Iedereen werkt er in de Chinese mijn of in een van de Chinese fabrieken. Dan wordt zo’n fabriek de moordenaar van je kind (ontploffing explosievenfabriek april 2005 toen 46 mensen omkwamen – uitzending 2 van Mr. Li) en moet je toch nog voor de Chinezen blijven werken. Ander werk is er niet.

Waarom verhuizen ze niet massaal? Er zijn genoeg mijnen in de andere mijnsteden. Uiteindelijk hebben ze meer ervaring met mijnwerk en koper dan de vele werkzoekenden die uit het hele land toestromen. Sommigen trekken inderdaad weg; zeker de jongere mensen die de fuik - want zo voelt het als je de doodlopende weg naar Chambishi inrijdt - zat zijn.
Ze slaan mij als journalist en buitenlander kennelijk hoog aan.

Tegelijkertijd zijn alle Chinezen die ik tegenkom stuk voor stuk erg vriendelijk. Hoe denken Chinezen eigenlijk? Het is niet op ras gebaseerd geloof ik, meer op status. Ze slaan mij als journalist en buitenlander kennelijk hoog aan. Wat een Zambiaanse arbeider vertelde is dat de gewone Chinezen met wie hij de kopersmelter bouwt hun bazen niet durven aan te spreken. Het zijn net goden voor hen; de bazen die in de compound in Chambishi wonen. In goede huizen. De honderden arme Chinese boeren - en naar men zegt ook gevangenen wiens straf in een jarenlang durend Afrikaans werkkamp is omgezet - slapen op de bouwplaats in barakken met stapelbedden. Ze komen het terrein niet af, spreken geen Engels en drinken het lokale zeer alcoholische brouwsel Kachasu als ze zich willen ontspannen.

Ook vermoed ik dat die 46 mensen die in de B-Grimm explosie omkwamen voor de Chinezen niet zoveel voorstellen. Want hoeveel mijnwerkers en andere arbeiders komen er niet jaarlijks in China om? In het belang van de vooruitgang vallen er slachtoffers; waar gehakt wordt vallen spaanders zogezegd. En dat dat de reden is waarom de Chinezen geen persoonlijk medeleven hebben getoond en de getroffen families tot op heden niet hebben gecompenseerd. In Europa ben je erg verontwaardigd als zo’n ramp plaatsvindt, en de schuld ligt volledig bij de eigenaar van de fabriek. Het wordt tot de bodem uitgediept. Hoe lang is er niet onderzocht wie verantwoordelijk was voor de vuurwerkramp in Enschede of de nieuwjaarsbrand in Volendam?

De honderden arme Chinese boeren - en naar men zegt ook gevangenen wiens straf in een jarenlang durend Afrikaans werkkamp is omgezet - slapen op de bouwplaats in barakken met stapelbedden.

En in Zambia? De regering heeft twee gezichten. Het rapport van de commissie die zelfs in China onderzoek deed, is klaar maar niet openbaar gemaakt. Na de aanvankelijke verontwaardiging en het medeleven voor de families gaf president Mwanawasa - tijdens een onderonsje met de Chinese president Hu Jintao die vorig jaar door Afrika reisde - de Chinezen carte blanche om van Chambishi een Multi Facility Economic Zone te maken. Inclusief de heropening van de explosievenfabriek B-Grimm. En er zullen meer Chinese bedrijven neerstrijken.

Dan heb je het nog niet over de arbeidsvoorwaarden gehad! Die zijn abominabel slecht. Ook op dat gebied laat de regering het maar waaien terwijl de Chinezen zich absoluut niet aan de Zambiaanse arbeidswetten houden. Wat ik hoorde verdient een gewone werkman zo’n 300.000 Kw (3.800 Kw = 1 usd. Dus 300.000 Kw is 79 dollar). De katholieke kerk rekent elke maand uit wat de mensen per maand voor hun basisbehoeften nodig hebben (eten, huur, elektriciteit; dus geen schoolgeld, transport etc) en dat ligt voor februari drie keer hoger dan wat de arbeiders bij de Chinezen verdienen.
Vandaag vertrekken Jack en ik weer naar onze bondgenoten in de strijd Father Felix en Father Paul in Chambishi. We zullen het in Chambishi allemaal haarfijn uitzoeken. En we gaan bij onze nieuwe kennissen mr. Wang en mr. Li langs om te zien of ze leuke foto’s van het nieuwjaarsfeestje hebben (zie ook De Pers van deze week).

Onze belangrijkste missie: op naar de poorten van het fabrieksterrein om de door mr. Wang en mr. Li aangeraden mr. Gao te spreken te krijgen die ons misschien toestemming kan geven om het terrein – mét microfoon en fototoestel – te betreden. Ik zou ook wel eens willen kijken bij de bouw van de grootste kopersmelter van Afrika waar al dat Chinese werkvolk voor is geïmporteerd.
Mr. Gao moet het vast eerst met zijn hoogste bazen bespreken.

Wereldnet is het dagelijks radioprogramma van VPRO en RNW met het ‘lokale wereldnieuws’ van Nederlanders in den vreemde. Speciaal voor “Looking for Mr. Li” berichten deze Nederlandse expats over de Chinezen in hun land. Goof de Jong woont in Zimbabwe.

ZIMBABWE - Zhao heeft mijn leven veranderd! Ongeveer een jaar geleden stapte ze ineens ons kantoor in Harare binnen om vliegtickets te boeken. We waren zeer verbaasd en aanvankelijk erg wantrouwend. Waarom boekt ze niet bij een Chinees reisburo? Daar zijn er immers twee van in Harare?

We hebben van Zhao nooit een duidelijk antwoord gekregen op deze vragen. Zhao heeft het altijd erg druk, en haar Engels is slecht. “Mr LieJong, your company have good name, so we book with you!”

Zhao is de liefste Chinees die ik ken. Ze heeft een prachtige zwoele stem, ze lacht en kirt, ze kan ook zingen!

Ze boekt: transport voor Chinese delegaties die regelmatig hier over de vloer komen, we organiseren kleine uitstapjes voor de Chinese gemeenschap in Harare. Morgen komt er een groepje artiesten uit Beijing voor een eenmalig optreden. Zhao heeft het allemaal via ons geregeld vanuit Beijing, want daar is ze momenteel. Ze belt me vaak thuis op, vanwege het tijdsverschil neem ik aan. Zhao betaalt altijd met een cheque, zij tekent de cheque en ik moet dan de getallen invullen, in cijfers en in woorden, want “me, can not write English”.

Zhao is de liefste Chinees die ik ken. Ze heeft een prachtige zwoele stem, ze lacht en kirt, ze kan ook zingen! Vorig jaar had ze een gastoptreden met een Chinese circusgroep die hier optrad tijdens het Harare International Festival of Arts. Ineens stond ze daar op het podium in haar rode galajurk en gaf een solo weg!

Wij denken dat Mr Li graag met Nederlanders werkt. Omdat we een gemeenschappelijk VOC-chromosoom hebben!

Dank zij haar raakten we geheel in de ban van China. Vorig jaar november ben ik met mijn zakenpartner er een weekje geweest. Een paar dagen in Shanghai, op bezoek bij Volkskrant-correspondent Hans Moleman, die we leerden kennen toen hij nog in Zuid-Afrika werkte. Op zijn motor met zijspan hebben we in drie dagen Shanghai doorkruist. We raakte niet uitgekeken en uitgepraat over China! Vervolgens naar Beijing, en natuurlijk, Zhao had voor ons waardevolle afspraken gemaakt met een aantal touroperators!

Mr Li heeft vliegtickets nodig, en hotelaccommodaties voor zijn bezoekers. Hij heeft een bus nodig om de mijnen en de katoenplantages te gaan bekijken. Wij denken dat Mr Li graag met Nederlanders werkt. Omdat we een gemeenschappelijk VOC-chromosoom hebben! Omdat we nooit teveel willen betalen. Mr Li weet dat de dominee Maxime Verhagen het altijd verliest van Philips en ING, en Mr Li is er zeker van dat Zhao´s charme de deuren in Afrika opent.

Goof de Jong - Goof de Jong is correspondent voor het radioprogramma Wereldnet. Hij is van oorsprong docent wiskunde. In 1986 verhuisde hij naar Zimbabwe. Sinds 1991 runt hij een vervoerbedrijf.

Wereldnet is elke werkdag live te beluisteren op Radio 1 van 5:30-6:00 uur en daarna op Radio Nederland Wereldomroep van 12:30-13.00 uur. Zie voor de website van Wereldnet voor meer informatie over uitzendtijden, correspondenten etc.

Aflevering 2 van Looking for Mr. Li in Zambia. Jacqueline Maris belandt op een Chinees nieuwjaarsfeestje in de Copperbelt en zoekt naar overlevenden van de ramp met de Chinese kruitfabriek.

http://download.omroep.nl/vpro/39241930.mp3

Podcast (RSS-feed) van Looking for Mr. Li.

Elke week stellen we drie vragen aan de luisteraars van ‘Looking for Mr. Li’. Daar kunt u bijzondere prijzen mee winnen: we loven wekelijks drie unieke Mr. Li T-shirts uit. En we geven één iPod aan de winnaar van de maand.

De vragen bij de tweede uitzending over Mr. Li in Zambia zijn:
1) Wat is het beroep van de Mr Li in deze uitzending?
2) Hoeveel Zambianen vonden in 1995 de dood tijdens een ongeluk in een explosievenfabriek? Hoeveel doden vallen er jaarlijks door explosies in mijnen in China?
4) Denk je dat Afrikanen beter of slechter af zijn met een Chinese werkgever? Geef een korte motivatie (max. 250 woorden).

Stuur je reactie vóór maandag 18 februari a.s. naar misterli@vpro.nl en win een origineel T-shirt of iPod. Vermeld duidelijk “prijsvraag 18 februari” en je naam, adres en telefoonnummer. De goede antwoorden op vraag 1 en 2 staan vanaf volgende week dinsdag op de website.