Kopenhagen

Uitzending: vrijdag 18 december, 09:06 -10:37 op Holland Doc 24

De documentaire The age of the stupid speelt zich af in het jaar 2055, als de aarde is veranderd in een onbewoonbaar oord. Een archivaris, gespeeld door acteur Pete Postlethwaite, laat met beelden uit zijn wereldarchief zien welke beslissingen hebben geleid tot de vernietigende klimaatveranderingen. Tussen de beelden door worden suggesties gedaan over wat we nu nog kunnen doen om het tij te keren….

Naar het Holland Doc 24 kanaal

‘ANDERSGLOBALISTEN’ BEREIDEN MOZAIEK VAN PROTEST VOOR

Demonstreren kun je leren. Al maanden bereiden Nederlandse activisten zich voor op
de Kopenhagen Top. Wie zijn deze fanatieke ‘andersglobalisten’?

door Derrick Bergman, foto’s ad nuis

DEN BOSCH, november 2009. In buurthuis Boschveld vindt het jaarlijkse 2.Dh5 festival plaats, ‘samenscholing voor activisten en wereldversleutelaars’. Twee dagen lang workshops met zowel ideologische als praktische thema’s: ‘Zijn we blijven hangen in de jaren 80?’, traangas, vastketenen en besluiten nemen in grote groepen. De workshop over COP15 (United Nations Conference Of Parties) trekt ruim twintig mannen en vrouwen.

Peter Polder (34), medeoprichter van Groenfront, bespreekt de plannen voor Kopenhagen, waar het ‘donker, nat en koud’ zal zijn. Een tentenkamp is dus geen optie, maar er zijn gratis slaapplaatsen, verspreid door de stad. Na de workshop schuift Polder met nog drie Kopenhagengangers aan voor een gesprek. Rutger van den Dool (28) werkt bij solidariteitsfonds XminY, Carly (26) en Kris (23) zijn actief voor Groenfront en Climate Justice Action. Polder was zeventien toen hij het rapport van de Club van Rome las: ‘Ik dacht: als het er zo voor staat, kan ik twee dingen doen. Voor de buis gaan zitten en wachten tot het kapot gaat of knokken tot mijn laatste snik. Zodat ik tenminste kan zeggen: het heeft niet aan mij gelegen.’ GroenFront ontstond ‘uit frustratie over de gematigdheid en gezapigheid van milieuorganisaties die het beeld verspreiden dat we dit systeem door kunnen zetten, voorzien van een eco-keurmerkje. Op deze manier doorgaan, maar dan zonder het milieu te vernielen. Ik ben daar totaal niet van overtuigd.’

Totaal anders

Dat geldt voor alle activisten die ik spreek. ‘Greenwashing’ kan het tij niet keren; het roer moet echt om. Dat betekent ‘een totaal andere manier van leven’ en ‘afscheid van economische groei en kapitalisme’. Met XminY is Rutger al een jaar met Kopenhagen bezig, het fonds steunt groepen die willen demonstreren fi nancieel en organisatorisch. Hij heeft nooit begrepen ‘waarom we met de wereld omgaan zoals we doen’. ‘Kijk gewoon naar de wetenschappelijke rapporten, over asielproblematiek, milieu, de Noord- Zuid verdeling, dat we met zo’n klein deel van de wereld zoveel welvaart gebruiken. Ik snap waarom bedrijven dat doen, maar niet dat we als samenleving nooit hebben gezegd: tot hier en niet verder, er moet nu een eerlijkere sociale verdeling komen.’

Ook Carly verbaasde zich al jong over de misstanden waar ze nu tegen ageert. ‘Ik begreep niet hoe de wereld zo oneerlijk in elkaar kon zitten, waarom mensen niet gewoon de fiets pakken als ze weten dat er milieuproblemen zijn. Bij Groenfront kon ik mijn ideeën omzetten in daden.’ Kris zag als jochie de Sea Sheperd bij het Jeugdjournaal, de boot van het radicale broertje van Greenpeace. ‘Ze ramden vol in op een ander schip. Ik zat te juichen voor de televisie: mama, dat wil ik!’ Nog steeds is hij warm voorstander van ‘directe actie’, een door activisten veelgebezigd eufemisme met een scala aan betekenissen, van blokkades tot vernielingen. Kris: ‘Ik wil niet alleen het debat zoeken, maar ook echt de confrontatie aangaan, door acties, door dingen te blokkeren. Dat geeft me het gevoel dat ik greep kan krijgen op een globaal systeem waar we eigenlijk geen greep meer op hebben.’

Het veelgehoorde verwijt dat jongeren niet meer geëngageerd of actief zijn, wuiven ze weg. Polder: ‘Ik heb de media de afgelopen vijftien jaar al een paar keer horen verkondigen: opeens doen jongeren weer van alles. En even vaak dat ze niks meer doen. Ik zie geen verschil. Mensen zijn altijd actief geweest, alleen is de demografi e totaal veranderd: er zijn minder jongeren. En omdat je niet meer zo makkelijk aan een oneindige studiebeurs of uitkering komt, ziet het er anders uit. Maar er zijn ontzettend veel mensen bezig met dit soort issues.’ Neem de Broeikasgasten, een groep Amsterdamse studenten die medestudenten mobiliseert voor Kopenhagen. René Boer (23) is een van hen. ‘Onze campagne begon in september en levert een respons op die we niet eerder hebben gezien. Ik verwachtte dat mensen het klimaat issue een beetje moe zouden zijn, maar het leeft heel sterk. Ik denk dat er een grote groep naar Kopenhagen af zal reizen.’

Nieuw Seattle

Druk wordt het zeker, maar hoe groot zal de impact zijn van de acties? Boer: ‘Het kan heel belangrijk worden voor de beweging: waar staan we, wat is onze invloed, wat gaan we bereiken? Het wordt in ieder geval heel, heel groot. Naast de massademonstratie op 12 december zijn er de hele week decentrale acties en een alternatieve klimaattop, het Klima Forum. Een mozaïek van protest dat heel intens maar ook heel belangrijk wordt, denk ik.’ Polder: ‘We hebben die impact in elk geval hard nodig. Het moet echt een nieuw Seattle worden. We moeten de huidige veranderingsagenda door iets totaal anders zien te vervangen. Dat lukte tien jaar geleden in Seattle, door niet meer alleen met een spandoekje boe te roepen, maar te kiezen voor directe actie.’ Het massale protest bij de wto-top in Seattle is voor elke andersglobalist een ijkpunt. ‘Een heel duidelijke, plotse en zeer welkome opleving van activisme’, zegt Kees Hudig (48), pionier van de Nederlandse andersglobaliseringsbeweging. Het belang van Seattle was dat er netwerken ontstonden en dat het protest heel breed gedragen werden. ‘We hadden net de afschuwelijke jaren 90 gehad, tien jaar neoliberaal gedoe: de markt zou alles opknappen. Maar steeds meer mensen zagen dat die beloftes niet ingelost waren. Plotseling kwamen zij massaal bij elkaar. Net als bij cyclonen genereert dat een soort energie waar je een tijd mee vooruit komt.’

Die kracht is afgenomen, vindt Hudig: ‘Gedeeltelijk is de beweging afgeleid naar single issues en dat was daarvoor net het probleem: honderdduizend NGO’tjes, die allemaal hun eigen blaadje en campagnetje probeerden te maken. Rondom die globaliseringstoppen kwam dat allemaal samen. Nu drijft het weer uit elkaar, ook politiek: de gematigden, de polderaars, kanaliseren het protest, vaak met overheidsgeld. Dat is logisch, je kunt niet altijd toppen blijven bestormen, op een gegeven moment consolideert dat zich. Het is ook de zwakte van de radicalere bewegingen dat ze zich niet structureler kunnen manifesteren.’ Toch is er veel verbeterd. ‘In de jaren 90 was het geloof in de markt enorm, net als het onbenul van mensen over economie. Door de crisis, maar ook door die globaliseringsactiviteiten, zijn mensen geschoold geraakt in de nadelen van privatisering, de alternatieven daarvoor, de grondstoffenroof, al die dossiers.’ Zelf gaat Hudig niet naar Kopenhagen. ‘Ik heb er een beetje een dubbel gevoel bij. Het is een heel andere top als die waar de rellen altijd omheen waren: de WTO, de G8. Die kon je gewoon afwijzen en zeggen: daar komt niemand in, opzouten maar. Dat geeft een heel andere benadering en maakt zo’n top veel geschikter om je punt te maken.’

Lowlands voor gevorderden

Niet dat het protest in Kopenhagen zinloos is: ‘Los van de directe zaak heb je processen van het opbouwen van bewegingen. Jonge mensen die voor het eerst in jaren weer naar die kampen kunnen, leren hoe je demonstreert.’ Broeikasgast René Boer denkt dat de meeste activisten ‘schoorvoetend moeten toegeven dat er wel een goed akkoord moet komen’. ‘Ook al zien ze liever een complete omverwerping van de huidige machtsstructuren, waarin economische belangen de boventoon voeren. Dat is een lastig dilemma.’ Hij verwacht een leerzame maar ook een leuke week in Kopenhagen. ‘Het is absoluut een kick om daar met honderdduizenden mensen te zijn, de sfeer in de slaapzalen en op de campings is altijd geweldig, er zijn grote concerten. Een Lowlands voor gevorderden, zou je kunnen zeggen. Maar het is ook een offer, je doet het niet zomaar. We weten heel goed waar we het over hebben, wat het belang is van de zaak en waarom het nodig is om daar tegen te ageren.’

Duurzaamheid duurt het langst

De consument moet het doen, zeggen de deskundigen. Maar hoe aantrekkelijk is het nu precies om duurzaamheid in het dagelijkse leven te praktiseren. Drie redacteuren namen de proef op de som met vliegen, shoppen, laden, wassen en de maandstond.

Bijdragen Maarten van Bracht, Elja looijestijn, Ilse van der Velden, illustraties Angelique Viester

Achttien bomen voor een vlucht

Veruit mijn grootste klimaatzonde is vliegen. Ik reis veel en graag met het vliegtuig. Mijn volgende bestemming is Buenos Aires. Daarmee stoot ik volgens de website van Milieu Centraal 5302kg CO2 uit. Dat is meer dan het jaarverbruik aan gas en elektra van een gemiddeld Nederlands huishouden. Schokkend, en dan hebben we het nog niet eens over de uitstoot van andere schadelijke gassen door een vliegtuig. Gelukkig is er een manier om de uitstoot te compenseren. Het enige wat ik hoef te doen, is mijn portemonnee trekken. Er zijn verschillende aanbieders van klimaatcompensatie, en iedereen werkt op zijn eigen manier. Milieu Centraal verwijst naar Trees for travel. Deze organisatie investeert in duurzame energieprojecten en plant bossen aan. Op hun vrolijke website, vol met keurmerken, vul ik mijn reisdoel in. Trees for travel belooft 18 bomen te planten of beschermen, als ik 54 euro overmaak. Voor een euro extra ontvang ik een paar dagen later ook nog een digitaal certificaat.
Kosten: 55 euro
Opbrengst: 18 bomen, maar gek genoeg geen minder schuldig gevoel. Door de compenseeractie ben ik me juist bewuster geworden van mijn vervuilende gedrag. (EL)

Doe-het-zelflader

Bij de Smile superstore, ‘de one stop shop voor hip en verantwoord winkelen’ in de Utrechtse Twijnstraat, loop ik eigenlijk binnen voor een mobiele telefoonoplader op zonne- energie. Dat lijkt me namelijk een perfecte combinatie van duurzaamheid en praktisch nut. Helaas hebben ze die niet. De verkoper, in spijkerbroek van biokatoen, wijst me op een oplader die je zelf op kunt draaien en waar ook nog eens een zaklamp in zit. Uit een plastic zak vol kabeltjes vist hij ook nog eens een verloopstekkertje dat op mijn mobieltje past. Verheugd verlaat ik de winkel en voer een zo lang mogelijk gesprek om de batterij bijna leeg te maken. Dan hang ik mijn mobieltje aan het apparaat en begin te draaien. Mijn telefoon laadt op, maar hoe lang ik ook draai, er komt maar geen streepje bij. In de gebruiksaanwijzing lees ik dat drie minuten roteren zorgt voor twee tot acht minuten spreektijd en 20 tot 30 minuten standby. Ik begrijp dat deze gadget de adapter niet uit het stopcontact kan houden. Maar mede dankzij de zaklamp, die het een half uur doet op een minuutje draaien, komt de dynamo wel standaard in mijn festival- en kampeerbagage terecht. Kosten: 9,95 euro
Opbrengst: het equivalent van heel eventjes de mobiel aan de lader, en een lamme arm. (EL)

Kringloopshoppen

Het is natuurlijk leuk om je voor een avondje stappen in het nieuw te steken. Maar nieuwe kleren, vooral die uit de grote confectiewinkels, zijn zo’n beetje het tegenovergestelde V 19 produceren belast het milieu, en de stof wordt bewerkt met allerlei chemicaliën. Werknemers worden slecht behandeld, en dan moet de mode ook nog eens naar onze winkelstraten getransporteerd worden. Er bestaat natuurlijk duurzaam geproduceerde kleding, maar nog beter lijkt me kleding die anders weggegooid zou worden. Dus begeef ik me naar kringloopcentrum De Beurs in Oldenzaal op zoek naar een outfit voor de zaterdagavond. De loods op een industrieterrein is omgetoverd tot een kringloophemel met zelfs een kroonluchter gemaakt van oude wasmachines. Maar op kledinggebied valt de oogst wat tegen. Wat niet enorm uit de mode is, mist een knoop of is verwassen. Na flink zoeken vind ik toch een kek goudkleurig baseballjack. En daar passen de nooit gedragen zwart/geel/rode pumps eigenlijk prima bij. Een simpel wit hemdje is ook snel gevonden, maar in het rek met broeken en rokken kan ik echt niets flatteus vinden. Dat wordt dus mijn eigen oude spijkerbroek, ook heel duurzaam natuurlijk. ’s Avonds, op het Randstedelijke feestje, worden vooral mijn nieuwe schoenen (à 4, 25) alom bejubeld.
Kosten: totaal: 12,75 euro
Opbrengst: een gezellige winkelmiddag, mooie aanvullingen voor de garderobe en drie complimenten. (EL)

De eco-vlag hangt uit

Met of zonder vleugels, dik of ultradun, met aloë vera, kamille of vitamine E (sic), met bijgeleverd vochtig doekje: het assortiment maandverband is indrukwekkend. Jaarlijks wordt er in Europa 2,4 miljard en wereldwijd 9,4 miljard omgezet in deze branche (maandverband, tampons, inlegkruisjes). Met om elke tampon een cellofaantje en plasticjes om losse verbandjes en inlegkruisjes, die dan weer in kartonnen doosjes zitten is het allesbehalve milieuvriendelijk; het afval is bovendien moeilijk afbreekbaar. Bij de fabricage wordt flink bespoten katoen gebruikt (een vierde van alle pesticiden gaat naar de katoenteelt), pulp gemaakt van boomvezels, synthetische stoffen zoals rayon en schadelijke chloorbleekmiddelen om het mooi wit te krijgen. Chloorbleekmiddelen worden in verband gebracht met dioxine, een kankerverwekkende en hormoonverstorende stof die wordt opgeslagen in ons vet. Hoeveel er daarvan precies in tampons en dergelijke zit is punt van discussie. Een vrouw gebruikt in haar leven gemiddeld 11.000 tampons, en als het om schadelijke stoffen gaat telt het cumulatieve effect. Natuurlijk waait ook door deze branche een eco-wind. Libresse is, net als Libero luiers en Teena Lady, een merk van het Zweedse bedrijf SCA dat op verzoek uitgebreide informatie verstrekt over het milieubeleid. Belangrijk om te weten is dat alle producten van SCA Personal Care chloorbleekmiddelvrij zijn. Overigens geldt dat volgens de woordvoerder van SCA tegenwoordig voor vrijwel alle wereldwijd gebruikte ‘fluff pulp’ of absorptiemateriaal in maandverband. Libresse is daarbij niet van katoen maar van houtvezelpulp gemaakt. Op de jaarlijkse ranglijst van de Britse, onafhankelijke ECO (Ethical Company Organisation) van ‘meest ethische bedrijven’, dat bedrijven doormeet op dertien criteria waaronder GM (genetisch gemanipuleerde gewassen), ‘organic’ en ‘onverantwoordelijke marketing’, scoort Libresse beduidend hoger dan Always en Tampax, maar lager dan Natracare, dat top scoort op alle gebieden. Natracare, verkrijgbaar bij biologische winkels, is gegarandeerd 100% biologisch en voorzien van allerlei eco keurmerken. Inlegkruisjes en maandverband presteren even goed, de tampons ook maar ze zijn iets kleiner (super is normaal) en het cellofaantje laat zich soms wat lastig afpeuteren.
Kosten: Natracare is wel iets duurder
Opbrengst: …maar presteert goed (IvdV)

Koud kunstje

Al sinds jaar en dag doe ik alle was op 30 graden. U kijkt daarvan op, maar vluchtige inspectie na de eerste per-abuis-keer wees uit dat de boel brandschoon was en aangenaam rook bovendien. Deze bevindingen werden door mijn omgeving weggehoond, maar een jarenlange eenmansguerrilla werpt nu zijn vruchten af: de firma Proctor & Gamble bracht in mei van dit jaar Ariel Excel Gel op de markt, speciaal voor mannen. P & C weet namelijk als geen ander dat echte doorbraken op wasgebied door mannen worden geïnitieerd. Met dit product is koud wassen op slechts 15 graden binnen ieders bereik gekomen. Het levert ten opzicht van wassen op 60 graden een energiebesparing van 76 procent op, ten opzichte van 40 en 30 graden respectievelijk 57 en 27 procent. En vlak ook de reductie met 14 procent van het verpakkingsmateriaal niet uit. Alle gegevens zijn van P & G, maar het verbaast me niks. Nog niet alle wasmachines beschikken over een 15graden- of koud wassen-knop, maar dat komt nog wel. Voor de discussie over de vraag of wassen op uitsluitend 15 (of 30) graden volstaat en álle bacteriën daarbij een wisse dood vinden, zij verwezen naar www.stichtingmilieunet.nl
Kosten: gering
Opbrengst: overweldigend: schoon geweten, schoon ondergoed. Een kind kan de was doen. (MvB)

Kijk ook op DoeMaarDuurzaam.nl

De klimaattop in Kopenhagen werd 8 december ceremonieel geopend door Ban Ki-moon, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. De top is ondertussen al lang en breed aan de gang. Holland Doc heeft speciaal voor de ministers van Milieu enkele documentaires uit het archief gehaald. Waaronder:

Noorderlicht - Groene leugens. Reg. Jan Diederen, VPRO, 2001 (27 min.)

‘Als de kap van tropisch regenwoud met de huidige snelheid doorgaat, dan is er over een paar jaar niets meer van over’, zegt de milieubeweging. De Britse biogeograaf professor Philip Stott gelooft er niets van. Wie heeft er gelijk? Noorderlicht zoekt Stott op in Londen en reist af naar Costa Rica om te zien hoe de vork nu echt in de steel zit.

Tegenlicht - De Waterstofrevolutie (deel 1). Reg. Rob van Hattum, VPRO, 2004 (58 min.)

De olievoorraad op aarde krimpt en zal volgens geologen binnen afzienbare tijd niet meer kunnen voldoen aan de almaar stijgende vraag naar energie. In de wetenschap, politiek en industrie gaan steeds meer stemmen op om serieus werk te maken van onderzoek naar nieuwe energiebronnen. Rob van Hattum bezoekt kenners en fans van een bejubeld alternatief: waterstof.

Noorderlicht - Weersverwachtingen (deel 1) en (deel 2). Reg. Annemieke Smit, VPRO, 2002 (24 min.)

In de jaren zeventig was er angst voor een naderende ijstijd, drie decennia later overheerst de angst voor opwarming van de aarde. Zijn we bezig met klimatologisch paniekvoetbal, of is er werkelijk reden tot zorg? Noorderlicht zette in dit tweeluik uit 2002 de vaak fel contrasterende meningen naast elkaar.

Uitzending: donderdag om 22.45 uur op Ned 2

Vanavond in Expeditie Kopenhagen: Wat is een ontwikkelingsland?

Hoe staan ontwikkelingslanden tegenover het klimaatakkoord? Wat zijn de gevolgen voor opkomende landen als India? En wie moet de klimaat maatregelingen bekostigen? Hier alvast een aantal filmpjes en discussies rondom het thema.