In de reclame tonen bedrijven zich graag van hun meest klimaatvriendelijke kant. Maar hoe verhoudt de reclame zich tot de werkelijkheid? Het duurzaamheidsverslag kan inzicht verschaffen.

Veel bedrijven en organisaties publiceren tegenwoordig naast het traditionele financiële jaarverslag ook een duurzaamheidsverslag waarin hun milieu- en sociale prestaties centraal staan. Door duurzaamheidsverslagen te vergelijken, ontdekten Jansen&Janssen (uitzending 13 september) dat energiegigant Nuon, die ons zo graag CO2ok wil maken, tussen 2005 en 2006 zelf juist meer CO2 is gaan uitstoten. Op de site http://www.duurzaamheidsverslag.nl/is een overzicht te vinden van duurzaamheidsverslagen van Nederlandse en Vlaamse bedrijven en organisaties.

Voor een aantal sectoren hebben milieuorganisaties de milieuprestaties van bedrijven met elkaar vergeleken. Als onderdeel van de campagne ‘niet met mijn geld’ onderzocht Milieudefensie de klimaatvriendelijkheid van de Nederlandse banken. De Triodos Bank en ASN Bank scoorden het beste, ABN AMRO kwam als minst klimaatvriendelijk uit de bus. Greenpeace schreef een rapport over de klimaatprestaties van de Nederlandse energiebedrijven. Volgens dit rapport produceren RWE en Essent relatief de schoonste energie.

“Het grappige is dat klimaatneutraal niet echt moeilijk is”, aldus de website van klimaatcampagne Hier. En inderdaad, het is simpel: wie wil, kan klimaatneutraal worden door tegen betaling zijn eigen CO2-uitstoot en daarmee zijn bijdrage aan het broeikaseffect te laten compenseren.

Hoe word je klimaatneutraal?
Een weekendje naar Barcelona met het vliegtuig? Voor zo’n vijftien euro kun je je CO2-schuldgevoel afkopen. Met dit geld wordt de CO2 die dankzij jouw vliegreis in de lucht komt, gecompenseerd door bomen te planten of door te investeren in duurzame energieprojecten. Klimaatneutraal draait dus om CO2-compensatie en wordt daarom ook wel aangeduid als CO2-neutraal. Op de site van Milieucentraal kun je lezen welke manieren van compensatie er zijn en hoe ze werken.

Alles kan klimaatneutraal gemaakt worden: reizen, solliciteren, betalen, popconcerten geven, etc.. Een selecte groep klimaatneutrale producten heeft de officiële goedkeuring van de Hier-campagne en mag het “Hier klimaatneutraal” logo voeren. In de uitzending van 13 september onderzoeken Jansen&Janssen onder andere hoeveel waarde aan dit logo gehecht moet worden.

Wie regelen dat voor jou?
Bedrijven besteden het klimaatneutraal maken van hun product vaak uit aan gespecialiseerde compensatie-aanbieders zoals Trees for Travel, de Klimaatneutraalgroep of het Hivos Klimaatfonds. Deze organisaties berekenen hoeveel CO2-uitstoot een product of een activiteit veroorzaakt en investeren vervolgens in projecten die de berekende CO2-uitstoot met een zelfde hoeveelheid compenseren.

Wat en hoe precies gecompenseerd wordt, is niet altijd even duidelijk. Om meer helderheid aan de consument te bieden werken de belangrijkste aanbieders van klimaatcompensatie sinds kort samen. Onderling hebben zij afgesproken dat zij alleen werken met goed gecontroleerde projecten en dat zij in een boekhouding heel precies bijhouden waar, hoeveel CO2 gecompenseerd wordt. Op hun gezamenlijke site klimaatcompensatie.nl is een overzicht te vinden van de controlesystemen en keurmerken waarmee deze aanbieders werken.

Waar betaal je precies voor?
Eén ton CO2 compenseren kost tussen de tien en twinitg euro. Dit bedrag gaat op aan:
(i) De kosten van het planten en beheren van bos, of het bouwen van bijvoorbeeld windmolens of biogasinstallaties voor het opwekken van duurzame energie;
(ii) Certificering- en controlekosten. Om onafhankelijk te kunnen bepalen of het project inderdaad de beloofde CO2-compensatie oplevert, worden deze projecten gecertificeerd door onafhankelijke adviesbureaus.
(iii) Administratiekosten. Om te garanderen dat elke ton CO2-compensatie maar een keer verkocht wordt, houdt een onafhankelijk ‘clearing house’ een administratie bij. In Nederland wordt dit gedaan door de Triodos Bank. Zij brengen voor deze administratie provisie in rekening.
(iv) Overheadkosten van aanbieders zoals de Klimaatneutraalgroep en Trees for Travel (bij deze organisatie bedroeg het overheadpercentage in 2006 22 procent).

Er komt dus nogal wat bij kijken om je vliegreis of autokilometers klimaatneutraal te maken. En, daar hangt een stevig prijskaartje aan: de Volkskrant becijferde dat van een certificaat dat 16 euro kost, uiteindelijk maar 4,85 euro (30 procent) daadwerkelijk wordt besteed aan de aanplant van bomen.

Wel of geen bomen te planten?
Steeds meer milieuorganisaties, zoals WNF en Greenpeace, roepen op om niet langer te compenseren door middel van bomen. Hierbij wordt vooral gewezen op het feit dat bomen planten een tijdelijke oplossing is. Tijdens het groeien wordt de CO2 weliswaar opgeslagen in de boom, maar zodra die dood gaat of verwerkt wordt, komt de CO2 alsnog vrij. Daarnaast moeten we om al onze CO2-uitstoot te compenseren veel meer bomen planten dan dat er ruimte is. In de uitzending van Jansen&Janssen becijfert Wiert Wiertsema van Both ENDS dat, om alleen al de jaarlijkse uitstoot van het Nederlandse wagenpark te compenseren, een gebied groter dan Nederland zou moeten worden vol geplant. Bovendien is het moeilijk om te garanderen dat een boom na aanplant ook daadwerkelijk lang genoeg blijft staan om de beloofde hoeveelheid CO2 op te nemen. Recent was een vijftien jaar geleden gestart bomenplantproject in een natuurpark in Oeganda in het nieuws. Oegandezen die eerst in dit natuurpark woonden, claimen hun grond nu terug en zouden op grote schaal de toen aangeplante bomen hebben gekapt.

De andere vorm van klimaatcompensatie, investeren in duurzame energie, wint dan ook snel terrein. Door bijvoorbeeld een windenergiepark aan te leggen of te investeren in kleine waterkrachtcentrales in ontwikkelingslanden, wordt CO2-uitstoot voorkomen: een meer structurele oplossing dus. Voorwaarde is dan wel dat duurzame energieopwekking daadwerkelijk energieopwekking met fossiele (CO2-uitstoot veroorzakende) brandstof vervangt.

Een oplossing voor de klimaatverandering?
“Klimaatneutraal” worden door middel van CO2-compensatie is natuurlijk niet verkeerd: het kan helpen om consumenten en bedrijven bewust te maken van hun energiegedrag. Maar, legt hoogleraar duurzaam ondernemen Gerard Keijzers aan Jansen&Janssen uit, CO2-compensatie kan ook een verkeerd signaal geven. Om klimaatverandering tegen te gaan moeten we in de komende tien jaar ons energiegebruik met 50procent terugdringen. Dat betekent volgens Keijzers dat we dringend moeten investeren in radicale nieuwe technologie voor wonen, eten en reizen. Het promoten van “gemakkelijke” oplossingen, zoals je CO2-schuld afkopen door compensatie, leidt alleen maar af van de echte oplossingen. Niet compenseren maar reduceren, is het motto van Keijzers.

Dat we ons energiegedrag, ondanks alle aandacht voor het klimaatprobleem, nog niet radicaal hebben veranderd, blijkt uit de onlangs gepresenteerde Milieubalans 2007. Het Milieu en Natuur Planbureau stelt in dit rapport dat het belang van milieu in de publieke opinie weliswaar is toegenomen, maar dat het energiegebruik van consumenten door meer reizen en meer elektrische apparaten nog steeds toeneemt. Ten opzichte van 1990, is onze CO2-uitstoot dan ook, ondanks allerlei maatregelen, gestegen.

Bewust, klimaatneutraal, milieuvriendelijk en duurzaam zijn termen die garant staan voor commercieel succes. Hoe eerlijk gaan grote bedrijven hiermee om? En welk goed voorbeeld geeft de kleine ondernemer?

Door Elja Looijestijn, VPRO Gids 36

De klimaathype is op zijn hoogtepunt. Plak ergens een groene sticker op en het vliegt over de toonbank. Grote bedrijven zijn hier natuurlijk ook achter en bieden allerlei klimaatneutrale diensten en producten aan. In de laatste aflevering van Jansen en Janssen bekijkt het onderzoeksduo kritisch in hoeverre hun claims op waarheid berusten.

In het Drentse Hooghalen runnen Paul en Marjo Tienkamp een klimaatneutrale camping. ‘Ik erger me aan de multinationals die met zogenaamde compensatiemaatregelen schuldgevoel afkopen’, zegt Paul Tienkamp. ‘Het compenseren van zoveel schade aan het milieu kan eigenlijk niet. Dan heb je aan een aardbol niet genoeg om al die bomen te planten. Het gaat erom dat mensen hun gedrag veranderen en beginnen bij zichzelf.’

Klimaatverantwoord leven is volgens Tienkamp eigenlijk een verplichting voor iedereen. ‘Wat mij betreft hoeft het niet allemaal zo vrijblijvend te zijn. De hype is over een jaar over, terwijl er nog heel wat moet veranderen om de wereld te redden. Vooral grote bedrijven moeten hun instelling veranderen. Het is goed mogelijk om klimaatvriendelijk te ondernemen, kijk maar naar onze camping.’

Hoe gaat het er op camping Thyencamp dan aan toe? ‘We besparen ten eerste heel veel energie door bijvoorbeeld spaarlampen te gebruiken. Verder wekken we zelf energie op met zonnepanelen. We vangen regenwater op om de toiletten mee door te spoelen. Voor de rest gebruiken we groene stroom en groen gas en alleen als het echt niet anders kan, zoals bij de auto, doen we aan compensatie.’

Schoonmaken gebeurt met verantwoorde producten en in de brandblussers zit ecofoam. In de bar drinkt men klimaatneutraal bier en ecokoffie. Op deze manier oefent de camping geen invloed uit op het klimaat en voldoet daarmee aan de voorwaarden van de HIER campagne voor klimaatverandering. Ook heeft de camping de Gouden Greenkey en is hij partner van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.

Het komt voor Tienkamp mooi uit dat het klimaat tegenwoordig hot is. ‘Onze manier van werken komt voort uit idealisme,’ zegt hij. ‘Privé waren we altijd al veel met energiebesparing bezig en toen de camping ruim drie jaar geleden open ging, zetten we dit als vanzelfsprekend door. Aan de andere kant ben ik ook gewoon ondernemer. Het is voordelig om weinig stroom te gebruiken. En natuurlijk surf ik graag mee op de klimaathype.’

De echte milieufreaks stonden afgelopen zomer dus met hun tent in Drente. ‘Tachtig procent van onze gasten kiest inderdaad speciaal voor onze camping vanwege het klimaatneutrale beleid. Bij ons staan geen groepen jongeren die een muur bouwen van bierkratjes. Airconditioning in de caravan is onmogelijk omdat we maar 6 ampère stroom aanbieden. Maar met de TT staan we ook helemaal vol, en dat zijn echt niet allemaal ecofreaks.’

Zelfs de superbewuste Tienkamp wordt wel eens op zijn vingers getikt. ‘Voor sommige mensen gaat het nog niet ver genoeg. Er komen bijvoorbeeld strenge vegetariërs die niet kunnen begrijpen dat onze schapen op een gegeven moment geslacht worden. En als ik veel last van distels heb, spuit ik wel eens met gif.’

Vliegreizen, autokilometers, een bezoek aan een congres, een nieuw maatpak of een kratje bier: je kunt het zo gek niet bedenken of het is tegenwoordig ‘klimaatneutraal’ te krijgen. Het klimaat is hot en dus is er een industrie ontstaan van bedrijven die je tegen betaling van je schuldgevoel kunnen verlossen. Maar hoe oprecht zijn de bedoelingen van de bedrijven die ons klimaatneutraal willen maken, en wat zijn de motieven van de milieubeweging om dit te steunen? En welke rol speelt ontwikkelingssamenwerking in het hele verhaal? Jansen & Janssen gaan op zoek naar de zin en onzin van de klimaataflaat.

Er zit geld in het klimaatprobleem. Grote bedrijven buitelen over elkaar heen om zichzelf en hun producten in hun campagnes groener dan groen te verklaren. Het automerk Daihatsu adverteert met de slogan: “Daihatsu is het eerste automerk waarmee u CO2-neutraal autorijdt.”. Wie een Daihatsu koopt, hoeft zich dus geen zorgen te maken over zijn aandeel in de opwarming van de aarde. Of moeten we de kleine lettertjes beter lezen? Energiebedrijf Nuon is een campagne gestart om ons “CO2-ok” te maken. Maar hoe CO2-ok is Nuon eigenlijk zelf?

De milieubeweging geeft aan dit soort initiatieven een stempel van goedkeuring via de “Hier”-campagne. Wat zijn de motieven om samen te werken met dit soort grote bedrijven? Hoe geloofwaardig is het klimaatneutrale pact tussen bedrijfsleven en milieubeweging?

Bekijk hier de uitzending