Wat kost dat nou, zo’n grutto?
De Nederlandse overheid gaf in de periode 2000-2005 in totaal 120 miljoen uit aan de bescherming van weidevogels, waaronder de grutto. Programma’s voor het agrarisch natuurbeheer bestaan echter al langer dan zeven jaar, en er zijn ook in de jaren negentig al tientallen miljoenen euro’s naar de grutto gegaan. Omdat er meerdere soorten weidevogels (zoals de kieviet, de tureluur en de veldleeuwerik) met subsidiegeld beschermd worden, is het lastig precies te berekenen hoeveel een enkele grutto kost. Ook al omdat er veel te doen is over de precieze aantallen grutto’s.

Weten we dan niet hoeveel grutto’s er zijn?
Niet precies. Een vogelpopulatie laat zich moeilijk tellen, en de aantalscijfers zijn altijd stof voor flinke discussie. De officiele schattingen van het CBS en vogeltelbureau SOVON gaan ervan uit dat er in 1990 nog 100.000 broedparen in Nederland het voorjaar en de zomer doorbrachten. In 2004 was het aantal grutto’s teruggelopen tot zo’n 60.000 paren. Sindsdien is de gruttostand nog verder teruggelopen: onderzoeker Wolf Teunissen van SOVON schat het huidige getal op zo’n 38.000 paren. Nog somberder is natuurfotograaf en gruttokenner Danny Ellinger, die op basis van zijn inschatting meent dat er niet meer dan 20.000 paren over zijn. Vast staat dat de gruttopopulatie – ondanks alle inspanningen van boeren en natuurbeheerders en ondanks miljoenen aan subsidiegeld – nog altijd hard achteruit gaat. De grutto staat dan ook op de mondiale lijst van meest bedreigde dieren, in gezelschap van de ijsbeer.

Hebben alle inspanningen om de grutto te redden dan geen zin gehad?
In ieder geval heeft het niet genoeg opgeleverd. In de jaren tachtig ontstond het idee om boeren naast boter, kaas en eieren ook natuur te laten produceren. Na een wat moeizame start – veel boeren voelden er weinig voor productie in te leveren tegen natuur – gingen steeds meer boeren in het midden van de jaren negentig over op het tegen betaling ‘maken’ of beschermen van natuur op hun boerenland. Daarbij werd vooral ingezet op het creeeren van meer biodiversiteit in bijvoorbeeld slootkanten en grasstroken en het beschermen van weidevogels als de grutto.

De eerste kritische geluiden over het effect van het agrarisch natuurbeheer voor de weidevogels dateren van 2001. In dat jaar onderzochten de Wageningse onderzoekers David Kleijn en Frank Berendse een aantal gebieden waar weidevogels broedden, zowel in gesubsidieerd gebied als daarbuiten. Het onderzoek, waarvan de resultaten in Nature werden gepubliceerd, kenden een opvallende conclusie: het subsidieren van de boer om weidevogels te ‘produceren’ bleek niet meer weidevogels op te leveren. In sommige gevallen bleek de vogelsoort na toekenning van subsidie zelfs achteruit te gaan.

Stoppen dus met die subsidie?
Nee, daarvan was geen sprake. Niet alleen kwam er felle kritiek op het onderzoek van de Wageningse onderzoekers, ook werd de inspanning om de grutto voor het boerenland te behouden flink opgevoerd. In 2003 startte het project “Nederland Gruttoland”, waarbij 53 speciale ‘gruttoboerderijen’ werden aangewezen, waarin met het zogenaamde mozaiekbeheer geexperimenteerd werd. Maar ook deze experimenten leverde niet het gewenste resultaat op.

Is de teruggang van de grutto alleen de boer te verwijten?
Nee. Hoewel veel onderzoekers betwijfelen of hele intensieve landbouw en weidevogelbeheer wel samen kunnen gaan, wijzen ze ook op andere omstandigheden die slecht uitpakken voor de grutto. Zo worden er regelmatig jonge grutto’s door roofdieren overmeesterd. Maar ook wordt er in landen als Portugal en Frankrijk, waar de grutto voorbijtrekt, nog steeds op de vogel gejaagd.

En nu?
Voorlopig blijft het ministerie inzetten op het maken van natuur op boerenland. Vorig jaar verscheen het ‘actieplan weidevogels’, waarin minister Veerman samen met provincies, gemeenten, boerenorganisaties, natuurbeheerders en vrijwilligers afsprak dat de teruggang van de grutto in 2010 tot staan te brengen en om te buigen in een stijging van het aantal broedparen. Mozaiekbeheer blijft het toverwoord, hoewel de onderzoeksresultaten van dat beheer tot nu toe niet bemoedigend waren.

De kritiek op het agrarisch natuurbeheer blijft intussen aanzwellen. In mei 2007 verscheen er een kritische evaluatie van het agrarisch natuurbeheer van de hand van het Milieu en Natuur Planbureau (MNP), waarin gesteld wordt dat de natuurkwaliteit op het boerenland nog steeds te wensen overlaat en dat de regelingen voor agrarisch natuurbeheer onvoldoende transparant zijn.

Haalt de grutto 2010?
Het lijkt erop dat het gouden ei nog altijd niet gevonden is. De oplossingen die worden aangedragen varieren van het aanpassen van de boerenbedrijfsvoering waarin de grutto hoofdproduct wordt, tot het nabootsen van de jaren vijftig-landbouw in speciale reservaatgebieden voor de grutto, tot en met het experimenteren met een Grutto Positioning System.

Een Grutto Positioning System?
Jazeker, een gps-systeem, speciaal ingericht om de grutto te ontzien. Maar voorlopig klinkt ook bij dit laatste lumineuze idee om de grutto voor het boerenland te behouden hetzelfde refrein als bij de eerdere pogingen: het leek zo’n mooi plan, maar “it wurket noch net sa geweldich”, aldus Jaap Dijkstra van de boerenorganisatie Boerennatuur in het Friesch Dagblad.

De Nederlandse grutto is waarschijnlijk in een evolutionaire val getrapt. Dit komt wereldwijd veel vaker voor.
Door Elja Looijestijn, VPRO gids nr.32

Ondanks uitgebreide subsidiering loopt de Nederlandse gruttopopulatie al jaren dramatisch terug. Jansen en Janssen praten deze week met onderzoekers, vogelliefhebbers, natuurbeschermers en boeren over het lot van de weidevogel en het nut van gruttosubsidie. Het zou kunnen dat de vogel in een evolutionaire val is getrapt, en de vraag is of subsidies daar iets aan kunnen doen.

Moeder Natuur doet al duizenden jaren haar best om al haar schepsels zo goed mogelijk uit te rusten voor hun leefomgeving. Helaas kan deze tegenwoordig door toedoen van de mens plotseling veranderen. Zo komt het dat sommige dieren door hun instincten benadeeld worden en keuzes maken die nadelig zijn voor het voortbestaan van de soort. Wetenschappers van de Amerikaanse Cornell University bedachten voor dit fenomeen de term ‘evolutionary trap’, oftewel evolutionaire val.

Martin Schlaepfer, Paul Sherman en Michael Runge publiceerden in 2002 het goed ontvangen artikel Ecological and evolutionary traps in het wetenschappelijke tijdschrift Trends in Ecology & Evolution. Daarin staan ook allerlei zielige voorbeelden van dieren die zichzelf soms de dood injagen door hun instincten te volgen. Weidevogels als de grutto broeden bijvoorbeeld graag op open plekken. Agrarische grond is daarom ideaal voor ze, maar vaak worden jonge vogeltjes vermalen door landbouwmachines. Een bepaalde keversoort probeert regelmatig weggooide bierflesjes te bevruchten, omdat die zoveel op de vrouwelijke kevers lijken. Tijdens de daad wordt hij dan overal door mieren gebeten.

‘Diersoorten die in de loop der tijd bepaalde overlevingsstrategieën hebben ontwikkeld op basis van omstandigheden in hun omgeving, ondervinden bij plotseling veranderende omstandigheden soms juist nadeel van deze gedragingen. Met een beetje pech kan zo een hele soort uitsterven’, zegt bioloog Jan Wanink.

De Caribische lamantijn leeft bijvoorbeeld in de winter graag in water dat warmer is dan twintig graden. Daardoor zoekt de zeekoe de warme waters rond elektriciteitscentrales op, buiten zijn normale leefgebied. Maar als er onderhoud aan de centrale gepleegd moet worden is het water ineens veel te koud voor de dieren. De lederschildpad eet vaak plastic zakken die hij aanziet voor kwallen, met fatale gevolgen. De Cubaanse boomkikker berijdt nogal eens vrouwtjes die op de weg doodgereden zijn, en loopt daarbij het risico dat hem hetzelfde overkomt.

Bioloog Wanink deed onderzoek naar vissoorten in het Victoriameer in Afrika, waar nadat de mens er nijlbaars in had uitgezet, het ecosysteem ernstig verstoord werd. ‘De lokale cichlidesoorten hadden een handige manier van voortplanting ontwikkeld: de vrouwtjes broedden de eieren uit in hun bek, zodat veel jonge visjes de gevaarlijke eerste fase van hun leven overleefden. Maar toen die grote roofvis hele volwassen vissen, met hun mond vol jongen, in één keer op ging vreten, gingen veel soorten hard achteruit.’

Ook mensen trappen wel eens in de evolutionaire val. Zo zijn wij dol op vet eten, omdat we daar vroeger maar weinig van konden krijgen en de reserves goed konden gebruiken. Nu leidt deze vetzucht tot hart- en vaatziekten en diabetes.

De laatste jaren neemt het aantal grutto’s in Nederland in rap tempo af. En dat ondanks de tientallen miljoenen euro’s aan subsidiegelden die we de afgelopen vijf jaar in de grutto en andere weidevogels hebben gestoken. Is de grutto nog te redden of kunnen we het beestje maar beter vergeten? Jansen & Janssen zoeken het uit.

Er zijn weinig vogels waar we ons zo tegenaan bemoeien als de grutto. De grutto broedt bij voorkeur in de Nederlandse weilanden en Nederland heeft dan ook internationale verantwoordelijkheid om het beestje te beschermen. En dus doen we onderzoek, heel veel onderzoek en geven we boeren al sinds de jaren tachtig subsidie om óm de gruttonesten heen te maaien en de vogels met rust te laten.

Ook de laatste jaren is er weer van alles geprobeerd: er is een gruttokaart gekomen, het project ‘Nederland Gruttoland’ zag het licht, er werd zelfs een ‘gruttogala’ gehouden ter ere van onze nationale vogel, maar veel heeft dat niet opgeleverd. De eerste cijfers wijzen uit dat ook 2007 weer een dramatisch jaar is geweest voor de grutto.

Jansen & Janssen trekken het veld in en spreken met onderzoekers, vogelliefhebbers, beleidsmakers, natuurbeschermers en boeren. Gaan grutto’s en het moderne boerenbedrijf eigenlijk wel zo goed samen? En als de subsidie zo weinig oplevert, kunnen we er dan niet beter mee stoppen of het geld anders besteden?

Uitzending: donderdag 16 augustus, 21.45 uur, Ned3
Bekijk hier de uitzending

Lees ook:

“Wat kost ons de grutto?”

en: “Domme Grutto” uit VPRO gids 32.