Twee charmante public investigators in een klassieke Peugeot: maak kennis met Jansen en Janssen.

Door Elja Looijestijn, VPRO Gids nr. 29

‘Ik zat te zappen tussen Zembla en Baantjer. Het onderwerp van Zembla vond ik interessant, maar toch bleef ik hangen bij de detectiveserie.’ Zo ontstond het idee voor Jansen en Janssen, onderzoeksjournalistiek met een detective-inslag.

Jansen en Janssen heten eigenlijk Martijn Kieft en Tjeerd Bijman en beiden maken in het programma hun televisiedebuut. Bijman (‘Ik wil wel Janssen met dubbel s zijn, dat staat chique’) liep als geschiedenisstudent stage bij Tegenlicht, waar Kieft als webredacteur werkte.

‘Toen ik het idee voor Janssen en Jansen ontwikkelde, kon ik niemand verzinnen voor de presentatie’, zegt Kieft. ‘Dus zijn we het zelf maar gaan doen.’ ‘Een heel onverwachte carrièremove,’ vult Bijman aan. ‘Eigenlijk zijn we nobody’s’, gewoon mensen van achter de schermen’.

Peugeot

De camera lijkt echter behoorlijk gecharmeerd te zijn van de twee nieuwsgierige mannen in pak. Als Jansen en Janssen zijn de heren public investigators, die tot de bodem gaan om hun brandende vragen beantwoord te krijgen. Daarvoor rijden ze in een opvallende klassieke auto door heel Europa. ‘Het is een Peugeot 504 coupé,’ verduidelijkt Kieft. ‘We hebben speciaal gezocht naar een auto die bij ons paste, om als een soort rijdend kantoor te dienen.’

De rolverdeling van het duo verliep natuurlijk. ‘We spelen niet dat we andere mensen zijn,’ zegt Bijman. ‘Op tv ben ik hooguit een iets helderder pratende versie van mezelf. Verder heeft alleen Martijn een rijbewijs, dus de manier waarop we in de auto zitten was ook snel beslist. Ik ben volgens mij meer de aangever, de nerd van de tabellen.’ ‘Jij bent goed in het lezen van cijfers,’ vergoelijkt Kieft. ‘Ik ben meer van de logica en de grote lijnen.’

‘We zijn het niet altijd met elkaar eens’, zegt Bijman. ‘Maar die discussie is juist weer leuk voor het programma. Door met elkaar en anderen te praten komen we tot een oplossing.’

Onder begeleiding van een spannend muziekje zoekt het duo naar de juiste mensen die duidelijkheid kunnen brengen over actuele problemen. ‘De onderwerpen zijn maatschappelijke problemen met een economische basis,’ zegt Bijman. ‘Dat klinkt misschien saai, maar het zijn juist kwesties waar de meeste mensen wel eens van gehoord hebben, maar het fijne net niet van weten.’ ‘Het zijn vaak van die zaken waarvan je je op verjaardagen met elkaar afvraagt hoe het zit,’ zegt Kieft. ‘Je rijdt bijvoorbeeld op de snelweg en ziet dan vier lege kantoorgebouwen staan. Toch wordt daarnaast weer een vijfde gebouwd. Waarom is dat? Het overkomt me regelmatig dat ik de krant lees en na het lezen van een artikel meer vragen dan antwoorden heb.’ Om nog meer inspiratie op te doen, vroegen de onderzoekers ook de lezers van weblog Sargasso om hun prangende kwesties.

Follow the money

Bij hun speurtochten gaan Jansen en Janssen grondig te werk. ‘De bedoeling is om de logica te zoeken achter zaken die spelen in de actualiteit,’ zegt Kieft. ‘Dus praten we veel met mensen in de branche. We beginnen met een naïeve vraag en proberen ons op te werken naar een eindverantwoordelijke.’ ‘We werken een bepaald lijstje af,’ vult Bijman aan. ‘Wie heeft er economische belangen, wie heeft er last van, wat voor rol speelt de politiek. Follow the money, daar komt het regelmatig op neer.’

De meeste geïnterviewden zijn bereid om in te gaan op de vragen van het detectiveduo, maar soms kwamen ze toch voor een dichte deur te staan. ‘We willen in elke aflevering een antwoord vinden, maar soms liep het spoor tijdens ons onderzoek dood,’ zegt Bijman. ‘Politici hebben min of meer de plicht om rekenschap af te leggen, maar in het bedrijfsleven horen we nog wel eens: “geen commentaar”. Of: “Weet je wáár je eens een item over moet maken?”. Als ze zeggen: “Er is hier geen probleem”, dan weet je zeker dat er iets zit.’

Vuilnisbelt

De eerste aflevering van Jansen en Janssen gaat over auto’s. Het duo onderzoekt de vraag of er echt zuinige auto’s zijn, en waar ze blijven. Kieft: ‘Al jaren zien we op beurzen zogenaamde concept cars, die wel 1 op 60 rijden. Maar die worden steeds niet in productie genomen. We zijn op een beurs gaan kijken en vonden bijvoorbeeld de Loremo. Deze auto rijdt echt zuinig en wordt ook geproduceerd, maar het blijft allemaal heel kleinschalig.’

Later stappen de detectives in de wereld van afvalscheiding. ‘Het idee kwam van het weblog,’ zegt Kieft. ‘Het verhaal zit ook in de urban legend-sfeer: het gerucht gaat dat terwijl wij allemaal zo ons best doen om afval te scheiden, het op de vuilnisbelt allemaal bij elkaar wordt gegooid.’ Bijman en Kieft gingen kijken bij een afvalverwerkingsbedrijf en spraken milieudeskundigen en wetenschappers.

De komende weken besteden de public investigators nog aandacht aan valse kunst en de eerder genoemde lege kantoorgebouwen. Maar nog niet alle onderwerpen liggen vast. Er wordt gewerkt met de actualiteit, maar ook op aangeven van kijkers. Zoals elk zichzelf respecterend tv-programma heeft Jansen en Janssen namelijk ook een uitgebreide interactieve website. Daarop kunnen kijkers het duo vraagstukken voorleggen. Ook worden bezoekers van de website gevraagd naar hun expertise. ‘Het komt vaak voor dat iemand naar een actualiteitenprogramma zit te kijken, maar zelf veel meer weet van een onderwerp. Die zit zich te kapot te ergeren op de bank,’ zegt Bijman. ‘Nou, kom maar op dan.’ De programmamakers plaatsen oproepjes zodat ze dit soort kennis niet mis hoeven te lopen. ‘Geheime rapporten zijn natuurlijk ook altijd welkom’, voegt Bijman toe. Kieft: ‘En van een doofpotkwestie zijn we ook niet vies.’

Jansen en Janssen begeven zich vanavond in de wereld van de valse kunst. Twintig procent van de kunst die in Nederland in omloop is, is nep, zegt men. De public investigators onderzoeken of dit klopt, en zo ja, hoe dat dan mogelijk is.

Door Elja Looijestijn, VPRO Gids nr. 30

Maar hoe bepaal je of een schilderij vals is? Ervaren kunstkenners kunnen vaak op het oog beoordelen of ze met een echte Appel of een vervalsing te maken hebben. Maar computers hebben een objectievere en vaak ook betrouwbaardere mening. De Technische Universiteit Delft ontwikkelde met het Authentic-project een manier om honderden schilderijen met elkaar te vergelijken.

‘Dit programma maakt uitsluitend gebruik van visuele kenmerken,’ zegt Jan van der Lubbe, universitair hoofddocent kunstmatige intelligentie. ‘Computers zijn niet slim, maar in twee dingen heel goed: rekenen en grote hoeveelheden informatie opslaan. Dat kunnen we heel goed gebruiken bij het analyseren van schilderijen. We maken een scan van een schilderij en laden die in de computer. Per schilderij stelt de computer in totaal 255 kenmerken vast wat betreft kleurgebruik, contrast, textuur, penseelstreek, compositie, noem maar op. Als we een nieuw schilderij aangeboden krijgen, vergelijken we deze met de database en zo kunnen we zien aan welke kunstenaar we een bepaald werk toe kunnen schrijven, en of een schilderij echt of vals is.’

Zo geeft de computer zijn mening over welke kunstenaar het schilderij gemaakt heeft. ‘Elke kunstenaar heeft een soort vingerafdruk, die niet na te maken is. Kunsthistorici doen als ze de echtheid van een schilderij moeten bepalen eigenlijk hetzelfde als de computer: ze vergelijken het met wat ze eerder hebben gezien. De computer kan dit alleen beter en nauwkeuriger, en kan ook dingen aan bijvoorbeeld de penseelstreek zien, die met het blote oog niet waar te nemen zijn.’

Dat wil niet zeggen dat de ouderwetse kunstkenner en historicus nu werkloos is geworden. ‘In eerste instantie is het een ondersteunend systeem,’ zegt Van der Lubbe. ‘Er zijn ook nog andere nuttige manieren om een schilderij te analyseren, bijvoorbeeld de chemische samenstelling van het pigment, of het papier waarop het gemaakt is. Bovendien is het verhaal om het schilderij heen ook belangrijk: de vindplaats en wat er nog meer over bekend is.’

Veilinghuizen en bijvoorbeeld het Groninger Museum hebben al veel te danken aan het Authentic-project. ‘In Groningen hebben ze veel werken van kunstenaarscollectief De Ploeg, een expressionistische stroming uit het begin van de vorige eeuw. Die schilderijen lijken veel op elkaar en zijn vaak ook niet duidelijk gesigneerd. Dankzij het computerprogramma kunnen we ze aan de juiste kunstenaar toeschrijven.’

Dit wil niet zeggen dat iedereen met een twijfelachtig werk op zolder naar de TU Delft kan gaan om het te laten analyseren. ‘Ik zie wekelijks een zogenaamde Rembrandt. Maar we zijn er niet om oordelen te vellen, maar om het gereedschap te ontwikkelen. Daar is dit project in eerste instantie ook om begonnen: het gebruiken van de mogelijkheden van informatietechnologie op een gebied waar dit nog niet optimaal benut wordt.’

Lees hier meer over het Authentic-project

Er wordt geschat dat 20% van de kunst die in Nederland verhandeld wordt vals is. Als die cijfers kloppen, worden er jaarlijks tienduizenden euro’s verdiend aan waardeloos werk. Hoe weet een argeloze kunstkoper of een schilderij ‘goed’ is of niet? Jansen & Janssen gaan op zoek naar echt vals werk.

Wie een beetje handig met kwast en penseel is, kan in Nederland een aardige boterham verdienen aan valse kunst. Een waardeloos schilderijtje van de rommelmarkt wordt afgeschuurd en tot negentiende eeuws landschapje getransformeerd of een bestaand werkje wordt een beetje opgeleukt door de kleuren wat op te frissen en de naam van een grote meester toe te voegen. Gouden handel, want een waardeloos doek wordt op die manier zomaar honderden of duizenden euro’s waard.

Maar dat zijn dan toch alleen de broddelwerkjes die je op internet of de braderie koopt? Volgens Ard Huiberts en Sander Kooistra, die een boek over valse kunst schreven, is de hele kunsthandel medeplichtig aan het kopersbedrog. De hebberigheid van koper en handelaar houdt het systeem in stand, en de schaamte doet de rest. Want welke kunstkenner wil toegeven dat hij fout zat?

Jansen & Janssen willen wel eens weten wie zich allemaal met het uitbannen van valse kunst bezig houden. Ze gaan langs bij de veilinghouder, de kunsthandelaar, de ex-vervalser en de ex-politieman om erachter te komen hoe de argeloze kunstkoper beschermd wordt tegen vals werk. Is dat een taak van justitie, zoals de commissie bestrijding valse kunst van de branchevereniging TMV zegt? Of zou de kunsthandel zelf meer kunnen doen?

Uitzending: 2 augustus 2007, NED 3, 22.00 uur.

Bekijk hier de uitzending

Lees ook:

“Is mijn Picasso echt? Tips en trucs voor de beginnende kunstkoper”

“Een echte Mondriaan (computer says no)” uit VPRO Gids nr. 30

Een aantal autofabrikanten heeft de afgelopen jaren geëxperimenteerd met auto’s die een stuk zuiniger zijn dan er gewoonlijk op de markt komt. Maar succesverhalen zaten er niet bij.

Zo kwam Volkswagen met de Lupo 3L. Het autootje reed 1 op 33, en was op dat moment de zuinigste auto op de markt. Het beperkte verbruik werd vooral bereikt door het omlaag brengen van het gewicht; de auto was voor een deel van aluminium gemaakt.

Maar daar zat meteen het probleem. Volkswagen moest een nieuwe fabriek bouwen, speciaal voor de zuinige Lupo. Daardoor werd de auto een paar duizend euro duurder dan de reguliere Lupo, die ook gewoon in de verkoop bleef. Die hogere prijs verdiende de koper pas na jaren terug. De Lupo 3L werd geen groot succes. Wereldwijd werden er slechts 27.000 stuks verkocht, terwijl op het dubbele gerekend was.

Ook Audi experimenteerde met een zuinige auto. Een variant op de A2, die ook 3 liter verbruikte per 100 kilometer, viel eenzelfde lot als de Lupo ten deel.

Naar aanleiding van de mislukking met de Lupo 3L besloot Volkswagen ook het project voor een auto van 1 op 100 stop te zetten. De productiekosten zouden zo hoog worden, dat de auto meer dan 20.000 euro zou gaan kosten.

De redactie van Jansen & Janssen is op zoek naar expertise op de volgende terreinen:

Amerika & onze privacy
Ook na het maken van de aflevering “Kan ik nog anoniem zijn?” blijft de redactie van Jansen & Janssen benieuwd naar uw ervaringen met de Amerikaanse overheid en haar jacht op onze persoonlijke informatie:

Ben of ken je iemand die problemen kreeg toen hij naar Amerika probeerde te vliegen? Heb je weleens het vermoeden gehad dat je - onterecht - op een zwarte lijst staat? Mail naar: jansen@vpro.nl of bel met de tiplijn: 035 6712999.

Of werk je bij een bedrijf dat veel persoongegevens verzamelt en heb je weleens het vermoeden gehad dat die informatie aan de VS werd doorgegeven of verkocht? Jansen en Janssen horen het graag: jansen@vpro.nl of bel met de tiplijn: 035 6712999.

Verzekeraars
Elke verzekeraar wordt gelukkig van klanten die weinig tot nooit iets claimen. Maar betekent dat ook dat mensen die veel claimen ‘ongewenste’ klanten zijn? En dat die gefrustreerd worden? Of zelfs geweigerd of geroyeerd? Werkt u bij een verzekeraar of hebt u er gewerkt en hebt u hier ervaring mee? Neem dan contact met ons op: jansen@vpro.nl of bel met de tiplijn: 035 6712999.

Wetenschap
De redactie van Jansen & Janssen wil graag weten hoe het gesteld is met de onafhankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek in Nederland. Kent u voorbeelden van extern gefinancierd wetenschappelijk onderzoek waarvan de resultaten onder druk van de opdrachtgever zijn gewijzigd of aangepast? Neem dan contact met ons op: jansen@vpro.nl of bel met de tiplijn: 035 6712999.

Op de grote autobeurzen staan ze ieder jaar te glimmen: superzuinige concept cars die soms wel 1 op 100 rijden. Toch vinden we dit soort auto’s nooit terug bij de dealer om de hoek. Het Nederlandse wagenpark rijdt – ondanks benzineprijzen die door het dak zijn gegaan - bijna net zo onzuinig als twintig jaar geleden. Als je auto 1 op 20 haalt, mag je als bezitter al in je handen knijpen. Maar kunnen onze auto’s nou echt niet een stuk zuiniger, zeg 1 op 50?

De zoektocht naar de ultrazuinige auto voert Jansen & Janssen naar Munchen, waar twee ingenieurs sleutelen aan de Loremo, een autootje dat 1 op 66 rijdt en in 2009 op de markt moet gaan komen.

Gek genoeg wordt de Loremo niet door de BMW’s van deze wereld gemaakt. Blijkbaar zien de grote autofabrikanten geen brood in zuinigheid. Kunnen ze niet, of willen ze niet? Of hebben de autofabrikanten gelijk als ze zeggen dat er helemaal geen vraag is naar zuinige auto’s? Gelukkig hebben we een overheid die de verkoop van zuinige auto’s stimuleert. Met een energielabel - vergelijkbaar met dat voor koelkasten - kan de autokoper in een oogopslag zien of de auto in kwestie zuinig is of niet. Tenminste, dat was de bedoeling van de regeling. Maar hoeveel oogopslagen heb je precies nodig voordat je het begrijpt?

Uitzending: donderdag 26 juli om 22.00 uur op Nederland 3

Bekijk hier de uitzending

Lees ook:
Zuinig is duur: Hoe Volkswagen stopte met de productie van zuinige auto’s
en “Verkoop Toyota Prius ingestort?”