Op 9 oktober 1944 arriveerde Churchill in Moskou voor een bezoek aan Stalin. Van dit bezoek is een document over dat bekendstaat als het naughty document: een papiertje met de namen van een handvol Oost-Europese landen erop, voorzien van percentages die per land de mate van invloed van Oost (Rusland) en West (Engelsen en Amerikanen) na de Tweede Wereldoorlog zouden aangeven.
Volgens Churchill hebben Stalin en hij op dit ene blaadje papier op 9 oktober 1944 de invloedssferen van de Sovjet-Unie en de westelijke geallieerden afgesproken - invloedssferen die tijdens de gehele Koude Oorlog zouden blijven bestaan. Hiermee zou Churchill Griekenland gered hebben uit de handen van de communisten, maar Polen juist aan hen hebben uitgeleverd: Polen stond er immers niet eens op vermeld.
Een fascinerend verhaal, en een catchy naam: naughty document. Behalve de versie van Churchill hebben we echter nauwelijks bronnen over de afspraak die met dit document bezegeld zou zijn. Hoe belangrijk was dit document voor het naoorlogse Europa?
Eerst maar eens de woorden van Churchill (The Second World War, vol. 6; ontleend aan Geoffrey Roberts) over de avond van 9 oktober 1944:
«The moment was apt for business, so I said [to Stalin], “Let us settle about our affairs in the Balkans. Your armies are in Roumania and Bulgaria. We have interests, missions, and agents there. Don’t let us get at cross-purposes in small ways. So far as Britain and Russia are concerned, how would it do for you to have ninety percent predominance in Roumania, for us to have ninety per cent of the say in Greece, and go fifty-fifty about Yugoslavia?” While this was being translated I wrote out on a half-sheet of paper:
Roumania
Russia 90%
The others 10%
Greece
Great Britain (in accord with U.S.A.) 90%
Russia 10%
Yugoslavia 50-50
Hungary 50-50
Bulgaria
Russia 75%
The others 25%
I pushed this across to Stalin, who had by then heard the translation. There was a slight pause. Then he took his blue pencil and made a large tick upon it, and passed it back to us. It was all settled in no more time than it takes to set down…After this there was a long silence. The pencilled paper lay in the centre of the table. At length I said, “Might it no be thought rather cynical if it seemed we had disposed of these issues so fateful to millions of people, in such an offhand manner? Let us burn the paper”. “No, you keep it”, said Stalin.»
Tot zover Churchill.
Wat is hier vreemd aan? Opvallend is natuurlijk het ontbreken van Albanië en Polen. Het is onduidelijk waarom Albanië op dit document ontbrak, terwijl alle andere Balkan-landen er wel op staan. Waarom? Het ontbreken van Polen lijkt duidelijker. De opstand in Warschau was een week vóór Churchill’s aankomst in Moskou neergeslagen door de Duitsers, en een aardig deel van Polen was inmiddels in handen van de Russen. Het was een kwestie van tijd voor heel Polen in Russische handen zou zijn. Wat konden de Britten (of Amerikanen) daar nog aan doen?
Daarnaast is er de kwestie van interpretatie: blijkt hieruit dat Churchill een cynische machtspoliticus was die de Balkan even snel met Stalin verdeelde? Betekende dit naughty document inderdaad de redding van Griekenland uit communistische handen? Was het dan misschien een diplomatieke meesterzet van Churchill om vanuit een positie van onmacht - de Britse macht was immers snel tanende, en Churchill had steeds minder invloed binnen het geallieerde bondgenootschap - tòch nog Griekenland te redden? Of was het juist een sterk staaltje diplomatie van Stalin, die helemaal geen plannen had met Griekenland, maar zo wel zonder slag of stoot Bulgarije en Roemenië (en Polen) in de schoot geworpen kreeg?
Als we nog een stap verder denken, stuiten we op de vraag wat een document waard is dat op een kladje getekend wordt en waarvan Stalin (volgens Churchill’s relaas althans) niet eens een kopie hoefde te hebben? Had het dan überhaupt wel enige waarde? Geeft het feit dat we er eigenlijk alleen van Churchill zelf over horen, juist aan dat het naughty document feitelijk van nul en generlei belang was?
Of moeten we misschien concluderen dat het document, hoewel het misschien geen waarde had voor Stalin, Churchill er toch van overtuigde dat hij zonder Russische bezwaren in Griekenland kon ingrijpen om een dreigende machtsgreep van Griekse communisten te verijdelen? In andere woorden: heeft het document dus, ondanks zijn feitelijke irrelevantie, misschien tóch ten gevolg gehad dat Griekenland niet communistisch werd?
Verwacht van mij geen antwoorden, maar wel doorverwijzingen naar andere literatuur, waaraan ik veel ontleend heb:
- Geert Mak, In Europa (2e druk, maart 2004, paperback). Een citaat (p. 741-742): ‘Churchill was minder idealistisch [dan Roosevelt]. Hij dacht klassieker, in invloedssferen. Hij besefte dat in Jalta [in februari 1945] het toekomstige Europa min of meer zou worden opgedeeld. De belangrijkste afspraak daarover was al in oktober 1944 gemaakt, toen hij op bezoek was bij Stalin en op een kladje een mogelijke verdeling had geschetst tussen oost en west [...] Na een trek aan zijn pijp had Stalin bij alle vijf een keurig blauw vinkje gezet. Griekenland zou westers blijven, en zo ging het inderdaad.
Polen was het enige land dat niet voorkwam in dit naughty document, zoals Churchill het noemde. Voor hem was de onafhankelijkheid van Polen een erezaak: daarom waren de Britten in 1939 immers de oorlog begonnen. Stalin dacht voornamelijk in defensieve termen: hij wilde voorkomen dat de Sovjet-Unie ooit nog zo gemakkelijk vanuit het westen kon worden overrompeld. Voor hem was Polen vooral een strategisch probleem. ‘De hele geschiedenis door heeft Polen gediend als corridor voor vijanden die Rusland kwamen aanvallen’, betoogde hij. Uit alles bleek dat de sovjets alleen genoegen namen met een onderdanig en afhankelijk Polen als bufferstaat. Uiteindelijk accepteerden Churchill en Roosevelt - de eerste was dodelijk vermoeid, de tweede was toen al zeer ernstig ziek - Stalins belofte van vrije Poolse verkiezingen. Daarvan zou uiteraard niets terechtkomen.’
- Lees vooral ook dit tot nadenken aanzettende artikel van Geoffrey Roberts, “Beware Greek gifts: The Churchill-Stalin “percentages” agreement of October 1944″.
Meer over ‘1944 - Warschau & Praag’:
- Bekijk hier de hele uitzending ‘1944 - Warschau & Praag’
- Lees hier alle weblogberichten over ‘1944 - Warschau & Praag’, waaronder die van Lex Runderkamp over the making of en extra fragmenten uit een interview met Norman Davies
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1944
