Bij de reacties op onze oproep om onderwerpen te noemen voor de tweede serie van In Europa viel op dat enkele van de meestgenoemde gebeurtenissen op het eerste gezicht buiten Europa hebben plaatsgevonden. Voorbeelden hiervan zijn de politionele acties, de Cuba-crisis en de moord op John F. Kennedy. Dit roept de vraag op waar de grenzen van Europa precies liggen, en daarmee die van In Europa - of zijn die überhaupt niet aan te geven?
Je kunt natuurlijk betogen dat de politionele acties een Nederlandse - en dus Europese - aangelegenheid waren en dat de Cuba-crisis en de moord op John F. Kennedy grote gevolgen hebben gehad voor de wereld - dus ook voor Europa. Zijn dit daarmee geschikte onderwerpen voor de tweede serie van In Europa? De meningen hierover liggen waarschijnlijk verdeeld - veel meer dan bij de vraag of fin-de-siècle Wenen, Mussolini of de Spaanse burgeroorlog ‘Europees’ genoeg waren voor de eerste serie. Maar maakt dat de eerdergenoemde onderwerpen dan ongeschikt?
Laten we het eens geografisch bekijken. Volgens het kaartje hiernaast (afkomstig van Wikipedia) omvat Europa het Scandinavische schiereiland, het Europese schiereiland, en daarnaast nog allerlei eilanden ten noorden (o.a. Nova Zembla), ten westen (zoals Groot-Brittannië, Ierland en IJsland) en ten zuiden daarvan (in de Middellandse Zee). De oostgrenzen van Europa liggen volgens deze kaart bij de Dardanellen, de Zee van Marmara en de Bosporus, en dan dwars door de Zwarte Zee naar de Kaukasus, vervolgens door de Kaspische Zee noordwaarts via het Oeralgebergte tot de Noordelijke IJszee. Volgens deze kaart horen (kleine) delen van Georgië en Azerbeidzjan dus ook bij Europa, net als een deel van Kazachstan; verder Wit-Rusland en Oekraïne in hun geheel en natuurlijk delen van Rusland en Turkije.
Maar wat is zo’n kaartje waard? Heel andere grenzen krijgen we natuurlijk als we landen in hun geheel als Europees of niet-Europees willen beschouwen: bij grenslanden als Rusland of Turkije is dit niet zo’n zinvolle indeling. Nog weer andere grenzen krijgt Europa wanneer we de grenzen van de EU bekijken, of die van het euro-gebied of van de NAVO.
Van Michael Palin - bekend van de Fish Slapping Dance (de man rechts in het filmpje) en andere Monty Python-hoogtepunten en later van reisprogramma’s als Pole to Pole en Around the World in 80 Days - wordt op het moment het reisprogramma New Europe uitgezonden. Palin gaat op reis door het voormalige Oostblok en omstreken, en bezoekt wél Turkije en Oekraïne, maar niet Wit-Rusland en Rusland (behalve Kaliningrad, het stukje Rusland dat tussen Polen en Litouwen ingesloten ligt).
Geert Mak - in sommige opzichten wellicht een Hollandse Michael Palin (en dan heb ik het niet over de Fish Slapping Dance) - maakte weer een andere keuze: hij bezocht voor zijn boek In Europa wél Rusland (Moskou, Sint Petersburg) en Oekraïne (Kiev, Odessa), maar in Turkije alleen het Europese puntje (Istanbul). De tv-serie In Europa bezocht in het eerste seizoen wel Rusland, maar niet Turkije; onze OVT-collega’s maakten in de In Europa Salon daarentegen weer een uitzending over Rusland én Turkije.
Kortom: Europa valt niet eenduidig te definiëren. Iedereen maakt zijn eigen Europa, naar zijn eigen idee en met zijn eigen grenzen. De invulling die de tweede serie van In Europa hieraan geeft - even arbitrair en subjectief als alle andere - kunt u zien vanaf 23 november: elke zondag om 21.05 op Nederland 2.
