In 2005 verscheen Postwar. A History of Europe Since 1945 (Na de oorlog. Een geschiedenis van Europa sinds 1945) van de Britse historicus Tony Judt. Meerdere exemplaren ervan dwalen rond over de redactie, ter inspiratie voor de tweede serie. Postwar werd vrijwel unaniem lovend ontvangen. Maakt dat Postwar tot een goed boek? En wie kan dat überhaupt beoordelen?
Een selectie uit alleen al de Nederlandstalige recensies: ‘een magistrale synthese‘ (de Volkskrant), ‘een meesterwerk‘ (Humo), ’met een enorme vaart geschreven, product van een verbijsterende belezenheid‘ en ‘een leesavontuur van de eerste orde (…) een prestatie die behalve door Judts formidabele eruditie vooral mogelijk werd gemaakt door zijn stilistisch en compositorisch meesterschap‘ (Trouw).
Iets minder lyrisch zijn NRC (’duizend bladzijden intensieve informatie over de Europese geschiedenis van na 1945‘) en het Historisch Nieuwsblad (’Enerzijds is Na de oorlog een geweldig boek: informatief, polemisch en persoonlijk. Anderzijds is het een gemiste kans‘). Het meestgenoemde kritiekpunt in al deze recensies is dat het boek best wat dunner had gemogen dan de 1.056 pagina’s die de Nederlandse vertaling kent - temeer daar de bibliografie nog uit het boek is weggelaten en apart op deze website is gepubliceerd.
Aardig is de reactie van Norman Davies op Judt’s critici in The Guardian: ‘The only sensible response to their carping is: “Let them produce something better.” In reality, it is most unlikely that Judt’s achievement will be superseded soon.‘ In zijn recensie is Davies bepaald niet kritiekloos, maar hij heeft grote waardering voor Judt’s poging om deze Hercules-taak bij de horens te vatten - en is behoorlijk in zijn sas met het eindresultaat.
Zijn invalshoek is niet onbegrijpelijk, want Davies schrijft zelf ook boeken over Grote Onderwerpen, zoals Europe. A history (bij mijn weten zonder Nederlandse vertaling) en Europe at War 1939-1945: No Simple Victory (Europa in oorlog, 1939-1945). Hij kan dus weten hoe lastig het is. Hoe schrijf je in hemelsnaam een boek met zo’n onmogelijk breed onderwerp - of een gedegen recensie ervan?
Beide vragen kennen waarschijnlijk hetzelfde antwoord. Je moet er een generalist voor zijn, die alleen al geniet van de poging om zoiets te schrijven. Een specialist op al die talloze deelonderwerpen is immers niemand; ook Judt of Davies zelf natuurlijk niet. Wel doen ze een serieuze poging om een samenhangend geheel te maken van al die verschillende specialismen waar ze veelal niet genoeg kaas van gegeten hebben. Dat alleen al lijkt me een belangrijke reden voor de loftuitingen in al die recensies. De recensenten zullen gemiddeld vast niet beter gekwalificeerd zijn dan Tony Judt zelf om zoiets te schrijven of te beoordelen, en zijn net als Davies vast op z’n minst gecharmeerd van Judt’s poging.
Hebben we dan het meest aan peer reviews? Is Davies’ oordeel meer waard dan het oordeel van iemand die zelf nooit zo’n poging heeft ondernomen? Moeten we dan alleen recensies lezen van mensen die zelf ook zulke boeken schrijven? Dan kom je uit op een tamelijk beperkt rijtje usual suspects als:
- Eric Hobsbawm, The Age of Extremes. The Short Twentieth Century, 1914-1991 (Een eeuw van uitersten. De twintigste eeuw, 1914-1991)
- Mark Mazower, Dark Continent. Europe’s Twentieth Century (Duister continent. Europa in de twintigste eeuw)
- Bernard Wasserstein - Barbarism & Civilization. A History of Europe in Our Time (Barbarij en beschaving. Een geschiedenis van Europa in onze tijd)
Zo makkelijk komen we er natuurlijk ook niet vanaf. We ontkomen dus niet aan de conclusie dat het altijd leuk en nuttig is om verschillende recensies te lezen, liefst van recensenten met verschillende achtergronden, specialisaties en invalshoeken - en uiteindelijk zelf te beginnen aan het boek om onze eigen mening te vormen. Gelukkig is Postwar her en der inmiddels voor zo’n 10 euro in de ramsj te vinden.
LEESTIPS:
Wie nog niet over Judt is uitgelezen, kan onder andere terecht bij een interview met Tony Judt in The Historical Society (over Postwar) en een ander in The Guardian (over Postwar en nog veel meer).
