Archief

De geschiedenis zit vol met vragen waarop geen simpel antwoord te geven valt - of zelfs überhaupt geen echt antwoord. Een van deze vragen speelt een rol in de aflevering over 1944: Waarom steunden de Geallieerden de opstand van Warschau in 1944 niet? 

Op 1 augustus 1944 kwam het Poolse ondergrondse leger (Armia Krajowa) in Warschau in opstand tegen de Duitse bezettingsmacht, op het moment dat het Rode Leger de stad naderde. De Polen hoopten dat ze hun eigen hoofdstad konden bevrijden voordat de Russen kwamen. Vanwege de Russische opmars verwachtten de Polen dat deze strijd niet meer dan enkele dagen zou hoeven te duren. De Russen hielden echter halt vóór de stad, en steun van Britse en Amerikaanse zijde kregen de opstandelingen nauwelijks. Ondanks hun benarde positie wisten de Polen het ruim twee maanden vol te houden - een prestatie die niemand vooraf voor mogelijk had gehouden.

De Duitse troepen kregen zo van de Geallieerden alle gelegenheid om de opstand van Warschau neer te slaan. En dat deden ze op hardhandige wijze. Op 2 oktober capituleerden de Polen. Tijdens de 63 dagen van de opstand lieten tussen de 10.000 tot 20.000 Poolse soldaten het leven, en ongeveer evenveel Duitse. Het aantal Poolse burgerdoden was nog vele malen groter: misschien wel 200.000 - veroorzaakt door de nietsontziende Duitse represailles. De poster rechtsboven (afkomstig van warsawuprising.com) is zo treffend, omdat het opschrift (’We staan niet alleen’) achteraf gezien zo wrang is: de Poolse hoop werd volkomen de bodem in geslagen.

De mislukte opstand roept allerlei onaangename vragen op. Waarom beval Stalin het Rode Leger halt te houden aan de oevers van de Weichsel? Liet hij de Polen en Duitsers elkaar bewust uitmoorden, of kon het Rode Leger op dat moment weinig uitrichten? En waarom slaagden de Engelsen en Amerikanen er - net als in 1939 - opnieuw nauwelijks in om hulp te bieden?

Deze vragen zijn niet eenvoudig te beantwoorden. Ook Norman Davies, Poolse geschiedenis-expert en auteur van de dikke pil Rising ‘44. The Battle for Warsaw, komt er niet helemaal uit. Een van de verklaringen is overigens dat de archieven hierover - zowel de Russische als de Britse - nog steeds niet vrijgegeven zijn. Wanneer dat gebeurt, moeten we deze geschiedenis waarschijnlijk herschrijven. Tot die tijd verwijs ik u met liefde naar de onderstaande tips.

KIJK- EN LEESTIPS:
- In Europa, aflevering 1944: zondag 30 november 2008 om 21.05u op Ned. 2.
- Op www.warsawuprising.com vind je tal van filmpjes, foto’s, ooggetuigenverslagen en leesvoer.
- Norman Davies - Rising ‘44. The Battle for Warsaw (Warschau 1944. De gedoemde opstand van de Polen)

Meer over ‘1944 - Warschau & Praag’:
- Bekijk hier de hele uitzending ‘1944 - Warschau & Praag’
- Lees hier alle weblogberichten over ‘1944 - Warschau & Praag’, waaronder die van Lex Runderkamp over the making of en extra fragmenten uit een interview met Norman Davies
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1944

De aflevering over 1945 gaat, zoals eerder aangekondigd, over Duitsers als slachtoffers tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Duitsers zien we in eerste instantie meestal als daders, of als omstanders - maar de laatste jaren is het debat over Duitsers als slachtoffers opgelaaid.

Duitsers als slachtoffers van het Rode Leger, dat in 1944 vanuit het oosten Duits grondgebied binnenviel. Maar ook van de bombardementen van Engelse en Amerikaanse luchtvloten op Duitse steden. In beide gevallen werden grote aantallen burgers getroffen.

De recente aandacht voor het Duitse slachtofferschap heeft voor de nodige commotie gezorgd. Sommigen vinden het tijd dat dit onderwerp nu ook aan de orde gesteld wordt, anderen zijn bang dat dit ons oog kan afwenden van het leed dat de Duitsers hebben aangericht. En het ligt alleen maar gevoeliger wanneer Duitsers zelf schrijven over het Duitse leed - stukken gevoeliger dan wanneer een Brit of Amerikaan dat doet. ‘Mogen’ Duitsers zelf het leed van Duitsers wel benadrukken?

» Lees verder

Vanaf 17 september 2008 is de luxe editie van de DVD-box van de eerste In Europa-serie leverbaar via de webwinkel van de VPRO. Bestellen is vanaf heden niet meer mogelijk: de box is uitverkocht. Medio juni 2009 verwachten we een goedkopere editie met alleen de DVD’s.

Voor wie het nog niet wist: In 35 afleveringen reist de VPRO in het voetspoor van Geert Mak, de auteur van het boek In Europa, door het Europa van de vorige eeuw. Per aflevering staan een locatie en een jaar centraal: Van Madrid 1937 tot Stalingrad 1943, van Ieper 1915 tot Budapest 1956. Geen droge geschiedenisles, maar de meeslepende verhalen van ooggetuigen en direct betrokkenen voor wie de geschiedenis vaak nog actueel is. In Europa geeft ze een gezicht: slachtoffers, daders, politici die beter hadden kunnen weten, dromers, opportunisten en natuurlijk die grote massa mensen die het allemaal overkwam voordat ze er erg in hadden.

De eerste spraakmakende serie van 18 afleveringen (van 1900 tot 1943) is door de VPRO uitgezonden in 2007/2008. De uitzending van de tweede serie start op zondag 23 november 2008.

SERIE 1 IS NU VERZAMELD IN EEN LUXE DVD-BOX:
- 9 DVD’s met alle 18 afleveringen (Nederlands en Vlaams gesproken)
- 2 CD’s met 7 podcasts ingesproken door Geert Mak
- 4 CD’s met klassieke muziek van componisten uit de 20e eeuw
- Een poster met de landkaart van Europa in het jaar 1900
NB. De DVD-box bevat geen ondertiteling in andere talen (ook niet in het Engels)

SPECIALE PRIJS:
- Van € 79,95 voor € 69,95
- Met gratis verzending

BESTELLEN:
- De box is uitverkocht, maar medio juni 2009 verwachten we een goedkopere editie met alleen de DVD’s
- U kunt ook bestellen door € 69,95 over te maken op girorekening 444600 van VPRO Publieksservice te Hilversum, o.v.v. dvd-box ‘In Europa’. De prijs is inclusief verzendkosten. Uw bestelling wordt gestuurd naar het adres dat de bank bij uw betaling opgeeft aan de VPRO.
- Losse afleveringen bestellen? Klik hier voor meer informatie.
- Voor educatief gebruik van VPRO-beeldmateriaal kunt u contact opnemen met Bart Baas van Publieksservice: b.baas@vpro.nl
- Meer vragen over bestellen? Kijk hier voor hulp.

In Europa is een serie van Roel van Broekhoven naar de bestseller van Geert Mak.

Klik hier voor meer informatie over de tweede DVD-box.

Na mijn vorige bericht schoot me tebinnen dat de aanpak van de leraar in de film All Quiet on the Western Front (1930) wel wat doet denken aan die van de leraar in The Wave (1981), een film over een waargebeurd experiment in Palo Alto (California) in 1967.

Geschiedenisleraar Ron Jones poogde zijn leerlingen te tonen hoe de nazi-beweging werkte: hoe de nazi’s ‘gewone, weldenkende burgers’ zover kregen dat ze vrijwillig meededen. Jones startte bij wijze van educatief experiment een beweging die hij The Third Wave noemde, en die de basis zou vormen voor Todd Strasser’s boek The Wave en voor de gelijknamige film.

Een Duitse remake van The Wave is in maart dit jaar in Duitsland in de bioscopen verschenen onder de titel Die Welle. Deze film speelt in het huidige Duitsland, en komt volgens IMDb in november ook uit in Nederland.

Opmerkelijk genoeg wordt The Wave (en Die Welle vast ook: Schulmaterial kun je hier downloaden) vaak educatief gebruikt op scholen - een soort Droste-effect dus.

LEESTIPS:
- Ron Jones’ essay over The Third Wave uit 1972.
- ‘Remembering the Third Wave‘ - een artikel uit 1991 met herinneringen van Jones en zijn leerlingen (op Ron Jones’ eigen website)

KIJKTIPS:
- Bekijk een teaser en een trailer van Die Welle op www.welle.film.de
- Bekijk The Wave op Youtube: deel I (24 min.):

…en deel II (22 min.):

Een nieuwe filmversie van All Quiet on the Western Front staat gepland voor 2009, zag ik op IMDb. Dit is een verfilming van Im Westen Nichts Neues, een boek uit 1929 van Erich Maria Remarque over de ervaringen van jonge Duitse soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog. Nazi-Duitsland beschouwde dit als een anti-oorlogsboek, bestempelde het tot ongewenste kost voor de Duitse jeugd en verbood het. In 1938 werd Remarque, die sinds 1932 al buiten Duitsland woonde, zelfs zijn Duitse staatsburgerschap afgenomen.

Dit is bepaald niet de eerste verfilming: eerder verschenen er al een All Quiet on the Western Front van Delbert Mann (1979) en een All Quiet on the Western Front van Lewis Milestone (1930). In beide films wordt Amerikaans gesproken. De film van Lewis Milestone (1930) werd beloond met 2 Oscars: de Academy Awards voor Beste Film en voor Beste Regisseur.

Een prachtige episode zie je vlak na het begin van Milestone’s film: de leraar van de klas waarin alle hoofdpersonen van de film zitten, spoort in een steeds gloedvoller en bombastischer wordend betoog zijn leerlingen aan om zich en masse aan te melden voor het leger. Terwijl op de achtergrond de marcherende soldaten door mensenmassa’s worden toegejuicht, horen we de leraar maar liefst vier minuten lang (!) oreren tegen de klas. Hij richt zich tot verschillende leerlingen, die hij individueel de vraag stelt of ze zich willen aanmelden voor het leger - waarna de opgezweepte leerlingen dit collectief gaan doen.

KIJKTIP:
- Bekijk All Quiet on the Western Front van Lewis Milestone (1930) integraal (op www.archive.org).

LEESTIPS:
- Erich Maria Remarque - Im Westen Nichts Neues (Van het westelijk front geen nieuws/All Quiet on the Western Front)
- Erich Maria Remarque - Der Weg Zurück (vervolg op Im Westen Nichts Neues)

Meer over ‘1915 - Ieper, België’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1915 - Ieper, België’
- Lees alle weblogberichten over 1915
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1915

Bij de reacties op onze oproep om onderwerpen te noemen voor de tweede serie van In Europa viel op dat enkele van de meestgenoemde gebeurtenissen op het eerste gezicht buiten Europa hebben plaatsgevonden. Voorbeelden hiervan zijn de politionele acties, de Cuba-crisis en de moord op John F. Kennedy. Dit roept de vraag op waar de grenzen van Europa precies liggen, en daarmee die van In Europa - of zijn die überhaupt niet aan te geven?

Je kunt natuurlijk betogen dat de politionele acties een Nederlandse - en dus Europese - aangelegenheid waren en dat de Cuba-crisis en de moord op John F. Kennedy grote gevolgen hebben gehad voor de wereld - dus ook voor Europa. Zijn dit daarmee geschikte onderwerpen voor de tweede serie van In Europa? De meningen hierover liggen waarschijnlijk verdeeld - veel meer dan bij de vraag of fin-de-siècle Wenen, Mussolini of de Spaanse burgeroorlog ‘Europees’ genoeg waren voor de eerste serie. Maar maakt dat de eerdergenoemde onderwerpen dan ongeschikt?

» Lees verder

Afgelopen donderdag waren Geert Mak en David Kleijwegt op het Landjuweel-festival in Ruigoord om opnamen te maken voor de aflevering over 1968. Hieronder een verslag van hun bezoek door David Kleijwegt, maker van de 1968-aflevering:

De zeventigjarige, zeer langharig grijze mevrouw, die mij, recht tegenover me gezeten, al een paar minuten lang in de ogen kijkt, begint opeens te kuchen. De kuch wordt een hoest. De hoest wordt iets anders. Iets schadelijkers. Dat wil zeggen: voor de zeventigjarige, zeer langharig grijze mevrouw. En ze had me nog zo bezworen dat wij allebei stil moesten zijn. Alleen op die manier kon haar missie slagen. Maar nee, die kuch. Ze grijpt naar een flesje met water, neemt een grote slok en kijkt me meteen weer in de ogen. We gaan verder - kennelijk alsof er niets is gebeurd.

Wij, de cameraploeg van In Europa, zijn in Ruigoord, tijdens het jaarlijkse Landjuweel-festival. Geert Mak is dit keer met ons mee, bij hoge uitzondering. De aflevering die wij filmen behandelt het jaar 1968 en de hoofdpersoon van de uitzending is… Mak zelf.

Geert Mak, die als verlegen jongen uit het verre Friesland halverwege de jaren zestig naar Amsterdam trok en zich gewillig liet verleiden door de tijdgeest. ‘Natuurlijk hadden we last van hormonen. De gedachte aan revolutie was wellicht de grootste prikkeling van allemaal’, had hij een dag eerder nog gezegd. Hij had zin, véél zin, in een bezoek aan Ruigoord.

» Lees verder

In aansluiting op de eerste serie van In Europa hebben er eerder dit jaar al meerdere In Europa Reizen plaatsgevonden, georganiseerd in samenwerking met het reisbureau Voyage & Culture.

Het aanbod bestond uit vier verschillende reizen: naar Wenen, naar Berlijn, naar Helsinki & Sint Petersburg en een Eerste Wereldoorlogreis (België & Frankrijk).

Ook na afloop van de eerste serie is het enthousiasme voor deze reizen kennelijk nog groot genoeg, want in het najaar vinden er opnieuw twee reizen plaats:
- Vertrek 4 september 2008: Vierdaagse busreis naar gedenkwaardige plekken uit de Eerste Wereldoorlog (al helemaal volgeboekt)
- Vertrek 22 oktober 2008: Vijfdaagse busreis naar Berlijn (op dit moment nog slechts 1 plaats over)

Wie per se mee nog wil naar Berlijn, raad ik dus aan DIRECT te boeken: zie hiervoor de In Europa Reizen-website.

In 2005 verscheen Postwar. A History of Europe Since 1945 (Na de oorlog. Een geschiedenis van Europa sinds 1945) van de Britse historicus Tony Judt. Meerdere exemplaren ervan dwalen rond over de redactie, ter inspiratie voor de tweede serie. Postwar werd vrijwel unaniem lovend ontvangen. Maakt dat Postwar tot een goed boek? En wie kan dat überhaupt beoordelen?

Een selectie uit alleen al de Nederlandstalige recensies: ‘een magistrale synthese‘ (de Volkskrant), ‘een meesterwerk‘ (Humo), ’met een enorme vaart geschreven, product van een verbijsterende belezenheid‘ en ‘een leesavontuur van de eerste orde (…) een prestatie die behalve door Judts formidabele eruditie vooral mogelijk werd gemaakt door zijn stilistisch en compositorisch meesterschap‘ (Trouw).

Iets minder lyrisch zijn NRC (’duizend bladzijden intensieve informatie over de Europese geschiedenis van na 1945‘) en het Historisch Nieuwsblad (’Enerzijds is Na de oorlog een geweldig boek: informatief, polemisch en persoonlijk. Anderzijds is het een gemiste kans‘). Het meestgenoemde kritiekpunt in al deze recensies is dat het boek best wat dunner had gemogen dan de 1.056 pagina’s die de Nederlandse vertaling kent - temeer daar de bibliografie nog uit het boek is weggelaten en apart op deze website is gepubliceerd.

Aardig is de reactie van Norman Davies op Judt’s critici in The Guardian: ‘The only sensible response to their carping is: “Let them produce something better.” In reality, it is most unlikely that Judt’s achievement will be superseded soon.‘ In zijn recensie is Davies bepaald niet kritiekloos, maar hij heeft grote waardering voor Judt’s poging om deze Hercules-taak bij de horens te vatten - en is behoorlijk in zijn sas met het eindresultaat.

Zijn invalshoek is niet onbegrijpelijk, want Davies schrijft zelf ook boeken over Grote Onderwerpen, zoals Europe. A history (bij mijn weten zonder Nederlandse vertaling) en Europe at War 1939-1945: No Simple Victory (Europa in oorlog, 1939-1945). Hij kan dus weten hoe lastig het is. Hoe schrijf je in hemelsnaam een boek met zo’n onmogelijk breed onderwerp - of een gedegen recensie ervan?

Beide vragen kennen waarschijnlijk hetzelfde antwoord. Je moet er een generalist voor zijn, die alleen al geniet van de poging om zoiets te schrijven. Een specialist op al die talloze deelonderwerpen is immers niemand; ook Judt of Davies zelf natuurlijk niet. Wel doen ze een serieuze poging om een samenhangend geheel te maken van al die verschillende specialismen waar ze veelal niet genoeg kaas van gegeten hebben. Dat alleen al lijkt me een belangrijke reden voor de loftuitingen in al die recensies. De recensenten zullen gemiddeld vast niet beter gekwalificeerd zijn dan Tony Judt zelf om zoiets te schrijven of te beoordelen, en zijn net als Davies vast op z’n minst gecharmeerd van Judt’s poging.

Hebben we dan het meest aan peer reviews? Is Davies’ oordeel meer waard dan het oordeel van iemand die zelf nooit zo’n poging heeft ondernomen? Moeten we dan alleen recensies lezen van mensen die zelf ook zulke boeken schrijven? Dan kom je uit op een tamelijk beperkt rijtje usual suspects als:
- Eric Hobsbawm, The Age of Extremes. The Short Twentieth Century, 1914-1991 (Een eeuw van uitersten. De twintigste eeuw, 1914-1991)
- Mark Mazower, Dark Continent. Europe’s Twentieth Century (Duister continent. Europa in de twintigste eeuw)
- Bernard Wasserstein - Barbarism & Civilization. A History of Europe in Our Time (Barbarij en beschaving. Een geschiedenis van Europa in onze tijd)

Zo makkelijk komen we er natuurlijk ook niet vanaf. We ontkomen dus niet aan de conclusie dat het altijd leuk en nuttig is om verschillende recensies te lezen, liefst van recensenten met verschillende achtergronden, specialisaties en invalshoeken - en uiteindelijk zelf te beginnen aan het boek om onze eigen mening te vormen. Gelukkig is Postwar her en der inmiddels voor zo’n 10 euro in de ramsj te vinden.

LEESTIPS:
Wie nog niet over Judt is uitgelezen, kan onder andere terecht bij een interview met Tony Judt in The Historical Society (over Postwar) en een ander in The Guardian (over Postwar en nog veel meer).

Bij de termen ‘propaganda’ en ‘Tweede Wereldoorlog’ denken we in eerste instantie vooral aan Duitse propaganda: aan Joseph Goebbels of Leni Riefenstahl bijvoorbeeld. De Amerikanen konden er echter ook wat van.

Bij de aflevering over Stalingrad 1943 staat een link naar het vijfde deel van Why We Fight, Frank Capra’s 7-delige serie Amerikaanse propagandafilms - of ‘information films’, zoals de serie het zelf verwoordt.

Bekijk Why We Fight online

Alle afleveringen van deze prachtige serie - HOERA! - zijn op het Internet Archive te downloaden en te bekijken:
- Why We Fight 1: Prelude to War
- Why We Fight 2: The Nazis Strike
- Why We Fight 3: Divide and Conquer
- Why We Fight 4: The Battle of Britain
- Why We Fight 5a: The Battle of Russia part I
- Why We Fight 5b: The Battle of Russia part II (aardig om ter vergelijking te bekijken: een aflevering van het Duitse UFA-oorlogsbioscoopjournaal in 1943 over de oorlog in Rusland)
- Why We Fight 6: The Battle of China
- Why We Fight 7: War Comes to America

Nederlandstalige versie

In 1943 besloot de Nederlandse regering in Londen een Nederlandstalige versie te laten maken met A. den Doolaard als voice over. In Nederland was de film pas in 1944 te zien in bioscopen in het bevrijde zuiden.
De Nederlandstalige versie van De Slag om Rusland (deel 5) vind je hier (9 delen van elk ca. 8 minuten)

Voor wie nóg meer wil weten: zie de Why We Fight-pagina op de /Geschiedenis-site.

Kent u must sees die aansluiten bij In Europa en te vinden zijn op internet? Laat het ons dan weten door hieronder te reageren.

NB. Verwar bovenstaande propagandafilms niet met Why We Fight van Eugene Jarecki (2005). Deze documentaire gaat over het militair-industriële complex als factor in het Amerikaanse buitenlands beleid in de laatste halve eeuw en bevat interviews met John McCain, Richard Perle, William Kristol en vele anderen. Ook deze film kunt u overigens bekijken op archive.org.

Meer over ‘1943 - Stalingrad’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1943 - Stalingrad’
- Volg the making of ‘1943 - Stalingrad’ op het weblog
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1943

De redactie is sinds deze week (grotendeels) weer terug van vakantie en uitgebreid met Kasper Verkaik als researcher voor de aflevering over de Engelse mijnstakingen van 1984/1985.

De toenmalige Britse premier Margaret Thatcher wilde een aantal mijnen sluiten en de productiviteit van de mijnwinning opschroeven, waardoor de mijnwerkers voor hun banen vreesden. De stakingen duurden bijna een vol jaar en kenden soms harde aanvaringen, zoals The Battle of Orgreave. Uiteindelijk resulteerden ze in een overwinning voor Thatcher en een aantasting van de macht van de vakbonden. Hiermee had Thatcher haar bijnaam Iron Lady nog eens bevestigd (een bijnaam die ze al in 1976 had gekregen van een Russische legerkrant, na een rede waarin ze de vloer aanveegde met Labour en waarschuwde voor de groeiende militaire macht van de Sovjetunie).

Kasper ontdekte de plaat Shoulder tot Shoulder (zie afbeelding), opgenomen door het South Wales Striking Miners Choir met de industriële groep Test Dept. De opbrengsten van deze plaat gingen allemaal naar de stakende mijnwerkers. Korte fragmenten (helaas geen complete nummers) van de nummers van de plaat kun je hier beluisteren.

En dit is lang niet het enige voorbeeld van kunst naar aanleiding van de mijnstakingen.

FILM:
- De film Billy Elliot (2000) speelt tijdens de mijnstakingen en behandelt het verhaal van Billy, de zoon van een staker die zelf balletdanser wil worden.
- De film Brassed Off (1996) speelt in de jaren negentig en beschrijft de teloorgang van een fictief Engels mijnwerkersdorp en de bijbehorende fanfare. Met een prachtige Pete Postlethwaite als dirigent.

MUZIEK:
- Natuurlijk de plaat Shoulder to Shoulder van South Wales Striking Miners Choir & Test Dept. (1985)
- Het nummer “We Work The Black Seam” van het album The Dream of the Blue Turtles van Sting (1985)
- Het nummer “Red Hill Mining Town” van het album The Joshua Tree van U2 (1987)
- Het nummer “The Last Day of the Miners’ Strike” van de verzamelaar Hits van Pulp (2002)

Kent u nog meer voorbeelden? Laat ze ons weten door hieronder te reageren.

Meer over ‘1984 - Engeland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1984 - Engeland’
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1984
- Lees meer over ‘1984 - Engeland’ op het weblog

Tegen het einde van de eerste serie riepen we u op om onderwerpen te noemen die in de tweede serie (1944-1999) niet mochten ontbreken. Deze oproep leidde tot bijzonder veel reacties, die ik hieronder voor u op een rijtje heb gezet. Graag had ik deze lijst strikt op volgorde van populariteit gemaakt, maar dat bleek niet goed mogelijk.

Hoe moet je brede termen als ‘emancipatie van de vrouw en van minderheden’, ‘opkomst van populaire cultuur’, ‘dekolonisatie’ en ’digitalisering: mobiele telefoon, computer en internet’ immers in één opsomming vermelden met ‘Yalta 1945′, ‘Hongarije 1956′ of ‘Berlijn 1989: de val van de Muur’? Daarom hieronder een naar eer en geweten opgestelde, maar toch tamelijk subjectieve, opsomming van de door u meestgenoemde gebeurtenissen.

In chronologische volgorde:
» Lees verder