We krijgen nog dagelijks vele suggesties binnen met ideeën en verhalen voor de tweede serie. Sommige zijn zeer persoonlijk, andere tonen vooral interesse voor de grote trends in de geschiedenis, weer andere geven blijk van de hoop dat In Europa zich meer met Amerika bezig zou houden. Zelf zitten we ook niet zonder ideeën, en wekelijks moeten er keuzes worden gemaakt over het lot van nog virtuele afleveringen. Een voorbeeld hiervan is het verhaal van het Poolse stadje Świnoujści, beter bekend onder de Duitse naam Swinemünde. Onze researcher Sasza Malko onderzocht de mogelijkheden van een aflevering over één van de bloederigste bombardementen van de geallieerden.
Swinemunde 1945. De Oostzee-badplaats en de haven Swinemünde (Swinoujscie) ligt op het eiland Usedom (Uznam) in de monding van de Oder. Begin maart 1945 was dat al bijna een frontstad. Het Sovjet-leger stond heel dichtbij voor het naburige delta-eiland Wolin, maar was nog te zwak om naar de eilanden over te steken. Swinemünde had in 1945 zo’n twintigduizend inwoners. Bovendien bivakkeerden er in de stad vele duizenden Duitse vluchtelingen uit alle mogelijke steden in Oost-Pruisen, om te beginnen met Königsberg (Kaliningrad) en Danzig, en de overlevenden van het tragische schip Wilhem Gustloff.
De bekende, alom aanvaarde lezing is dat Swinemünde op 12 maart 1945 werd aangevallen door duizend Amerikaanse bommenwerpers, die het stadje met de grond gelijkmaakten, met 23.000 als het officiële slachtofferaantal. Dit bombardement wordt in de literatuur in een adem genoemd met andere grote gevallen van ‘morale bombing’: Hamburg, Keulen, Darmstadt, Pforzheim, Dresden. Met dit gegeven als uitgangspunt heb ik verslagen van ooggetuigen, allerlei artikelen, archivale vluchtgegevens van de USA Air Force Chronology, archivale weerberichten en alles wat maar met ‘Swinemünde’ te maken had, doorgeploegd. Vervolgens heb ik contact opgenomen met Poolse beroeps- en amateur-historici in Swinemünde (dwz. nu Swinoujscie), die zeer behulpzaam bleken te zijn. Via hen heb ik ook gebruik kunnen maken van de materialen van hun zuster- en broederhistorici aan de Duitse kant van de grens.
Dit is wat er uit de verschillende bronnen te reconstrueren viel:
Het bombardement van 12 maart 1945 was een dagbombardement, dat begon om 12.05u (en niet ’s nachts, Geert). Er waren geen 1.000, maar 671 zware viermotorige bommenwerpers (B-17 en B-24) van de Achtste US Luchtvloot. Ze werden beschermd door 412 Mustang-jagers. Van een hoogte van ongeveer 6.000 meter werd er 1.609 ton bommen gedropt, bij elkaar 3.216 bommen. De aanval kwam in golven en duurde bij elkaar een uur: het begon in de havens en bij de zee, daarna werd de stad zelf getroffen en tenslotte het rangeerstation van het spoor.
Dit bombardement is beschreven als ‘verschrikkelijk wreed, maar militair volkomen zinloos’ (bijv. in Das Inferno von Swinemünde, een boekje met ooggetuigenverslagen). De West-Duitsers hielden altijd vol dat het Rode Leger het bombardement bij de Amerikanen heeft besteld. De DDR-Duitsers en de Polen waren er daarentegen van overtuigd dat de Sovjet-kameraden van niets wisten. De officiële Sovjet-lezing was dat de Amerikanen de Russen wilden intimideren door de kracht van de Amerikaanse luchtmacht te de8monstreren.
Nu worden er documenten gepubliceerd waaruit blijkt dat in 1945 de grotere acties van de Sovjet- en de Westerse Geallieerden zonder uitzondering 24 uur vantevoren met elkaar werden gecoördineerd. Swinemünde staat op de Sovjetlijst van de Duitse doelen die aan de Amerikanen overhandigd werd.
Was dat bombardement militair nodig?
Om te beginnen werd het oprukkende Rode Leger beschoten door de zware artillerie van de Swinemünde-West en -Oost Vesting. Na de val van Danzig en de totale omsingeling van Königsberg werd Swinemünde belangrijk voor de Kriegsmarine. Het was op dit moment de eerste nog niet beschoten haven aan de Oostzee, er lag een divisie torpedoboten, twee U-boten, een paar mijnenvegers en veel transportschepen. In de stad werden weer Duitse legereenheden gevormd uit de restanten van de fronteenheden: je vindt lange lijsten van allerlei militaire instellingen. Kortom, het was een niet onbelangrijke havenstad in de oorlog. Genoeg reden voor een bombardement.
Het is zo klaar als een klontje dat zowel de Russen als de Amerikanen een militair doel voor ogen hadden en dat beiden de eventuele verliezen onder de Duitse burgerbevolking geen moer konden schelen; daar hielden zij nooit rekening mee. In het geval van Swinemünde betrof het ook de kampen voor dwangarbeiders met onder andere veel Fransen, Nederlanders, maar ook Russen.
Maar het bombardement zelf werd door de Amerikanen verprutst. Ze kwamen met bijna zevenhonderd bommenwerpers en ruim vierhonderd jagers. De oorlog eindigde, maar de Luftwaffe was nog niet compleet onmachtig. De Amerikanen verloren een B-17 en de Duitsers vier Me-109’s. Op die dag werd de stad bedekt door een dikke laag wolken, van zeshonderd tot drieduizend meter dik. De Duitse luchtafweer schoot blindelings omhoog. De Amerikanen op hun beurt konden de doelen niet zien. Oorspronkelijk waren de golfbreker, het havenkanaal en de haven hun doelen. Ze kwamen aan ver boven de ontploffingen van de luchtafweer (ze vlogen op zes- en later op achtduizend meter), ze kozen ongeveer een as van de vlucht, en ze deden hun bommenluiken open. Van mikken en corrigeren was geen sprake, ze bombardeerden blind en bleven blind bombarderen.
Er vielen duizenden slachtoffers. Maar geen enkele militaire installatie op het eiland werd vernietigd. De haven werd niet lam gelegd. Het Duitse leger raakte niet in paniek en rende niet blindelings voor zich uit. Kortom, de carpet bombing van Swinemünde was een mislukking.
Vier dagen later, op 16 maart 1945, brachten achttien Britse Lancasters van het 617e RAF Squadron, begeleid door drieëndertig Mustangs van de 133ste Poolse Fighter Wing, de Duitse zware kruiser Lützow in het Kaiserfahrt Kanal in Swinemünde tot zinken.
De kwestie van aantallen slachtoffers is zoals meestal, de meest heikele en pijnlijke. Het drama van Swinemünde wordt er hierdoor niet minder om. Net over de huidige Poolse grens bij Swinoujscie, in de voormalige Sovjetbezettingszone DDR, liggen op de militaire begraafplaats Golm 23.000 oorlogsslachtoffers uit Swinemünde. De begraafplaats bestond echter al lang voor het bombardement. Er ligt een bemanning van een U-boot, er liggen soldaten gestorven in de militaire ziekenhuizen en gevallenen uit de slagvelden.
Tot 1953 interesseerde niemand zich voor deze begraafplaats. De hele DDR en Polen waren bezaaid met massagraven van eigen Sovjet- en Poolse soldaten. Wie zou zich nog druk maken om de gevallen Duitsers? Pas in 1953 kwam er een obligaat beeld van de treurende soldatenmoeder, de latere plaketten en beelden uit 1966, 1968 en 1975 hadden het enigmatisch over de ‘nagedachtenis van de slachtoffers van de WW2’, en over minder dan 20.000, dan weer 20.000, uiteindelijk over meer dan 23.000 begraven bombardementsslachtoffers. Kortom, het aantal slachtoffers groeide in de naoorlogse jaren samen met de Duitse collectieve zoektocht naar de erkenning van hun eigen slachtofferschap.
Meer over ‘1945 - Duitsland & Rusland’:
- Bekijk de gehele uitzending op deze website
- Lees hier alle weblogberichten over de aflevering ‘1945 - Duitsland & Rusland’, met onder andere de killed darlings: extra fragmenten uit een interview met Jörg Friedrich over de bombardementen op Duitse steden in de Tweede Wereldoorlog
- Vind meer video, audio en artikelen over 1945 op de In Europa Atlas: 1945
