Archief

De komende weeksluiting kijkt alvast naar komende zondag uit. Dan bevinden we ons in Stalingrad, in de winter van 1943. Helaas passen daar alleen de meest grimmige teksten bij. Daarom dit gedicht van oorlogsveteraan en dichter Aleksei Surkov, uit zijn bundel Verzen van Haat.

My anger, not knowing limits,
Will repay him blood for blood,
For the ruined paternal roof,
For my trampled crop,
For the gardens I have grown,
For the short-lived fate of my son
And for each drink of water
Out of my White Russian streams

Meer over ‘1943 - Stalingrad’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1943 - Stalingrad’
- Volg the making of ‘1943 - Stalingrad’ op het weblog
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1943

De aflevering van vorige week over de firma Topf und Söhne heeft onze kijkers niet onberoerd gelaten. We kregen vragen naar familieleden die mogelijk voor de firma hadden gewerkt en verhalen van mensen die zelf in Buchenwald hebben gezeten. In de uitzending vertelden we dat de verwaarloosde fabrieken van Topf und Söhne tegen de grond zouden gaan, waardoor ook dit stuk levende geschiedenis zou verdwijnen. Gelukkig is er veel veranderd in de tijd na de opnamen.

In navolging van de succesvolle tentoonstelling “Een doodgewoon bedrijf” over de ovenbouwers van Auschwitz zal er op het oude bedrijfsterrein een permanente tentoonstelling verschijnen om de burgerlijke gehoorzaamheid tijdens de Holocaust te herdenken. De tentoonstelling heeft Mechelen reeds aangedaan en er is sprake van een mogelijke tentoonstelling Nederland. In Erfurt hoopt men dat het museum er in 2009 zal staan.

Meer over ‘1942 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1942 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1942
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1942

Uit de NRC correspondentenserie: 1943, Rusland.

Door Michel Krielaars

In het megalomane gebouw van het Museum van de Grote Vaderlandse Oorlog in Moskou begint de Tweede Wereldoorlog twee jaar te laat. Van het Molotov-Ribbentrop Pact uit 1939, het vriendschapsverdrag tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie, is in deze voorstelling over triomf en heldenmoed geen spoor te bekennen. Als ik de zaalwacht vraag waarom er nergens iets naar dat niet-aanvalsverdrag verwijst, antwoordt ze: „U kunt er iets over zien in de videodocumentaire op de monitor, daar in de hoek, maar die is helaas stuk.” De videodocumentaires op de andere monitoren voorspellen weinig goeds over wat ik heb gemist. Ze bestaan uit aan elkaar geplakte archiefbeelden zonder verhaallijn. Toch behoort het Molotov-Ribbentrop Pact, samen met de Spaanse Burgeroorlog, tot de belangrijkste episodes uit de voorgeschiedenis van de oorlog.

» Lees verder

Zoals vorige week al bleek, hebben we op de redactie geen gebrek aan aandacht. Brieven vol lof, klachten, vragen, suggesties en vrije interpretaties komen dagelijks binnen. Maar het ingezonden verhaal van F. te U., dat zojuist is binnengekomen, verdient een plekje hier alleen al om de enorme moeite die er in het schrijven moet zijn gestoken.

Het betreft een verweer van Maarschalk Pétain tegen alle aanklachten tijdens zijn gevangenschap in 1950. Het spreekt voor zich dat de beweringen in dit stuk niet noodzakelijkerwijs de opvatingen van de redactie van In Europa weergeven.

Landverraders, criminelen en andere verworpenen zijn door de Franse overheid eeuwenlang verbannen naar meer of minder ver afgelegen eilanden. Het eiland Yeu, 17 km uit de kust van de Vendé, onder liefhebbers bekend vanwege zijn huizen met rood-witte luiken en zijn karakteristieke windmolens, is de plaats waar Philippe Pétain zijn levenslange gevangenisstraf heeft uitgezeten. Zijn graf kan men vinden achter een haag van coniferen, op het kerkhof van het enige dorp van het eiland: een wit houten kruis, een wit gekalkte brede betonnen plaat en daarop de naam van de overledene met een van zijn vier voornamen en zijn militaire rang. Geboorte en sterftedata ontbreken. Wel is aan de rechterzijde een vredespalm afgebeeld.

Op het eiland wijst overigens niets op de voorbije oorlogen, of het zou de tekst van de beroemde radio uitzending van de Gaulle moeten zijn, hangend achter glas in een café in Port Joinville: ‘Fransen, Frankrijk heeft een slag verloren maar niet de oorlog….’ Niemand op het eiland spreekt meer over de Tweede Wereldoorlog. Is het te lang geleden of schaamt men zich er voor?
» Lees verder

Laatst las ik, volkomen toevallig, een stuk over een New Yorkse delicatessenzaak. Het betrof de joodse 2nd Avenue Deli en de schrijver beschreef zijn herinnering aan het etablissement. Niets bijzonders - totdat hij de reden voor zijn afgenomen enthousiasme voor de tent beschreef:

I found myself increasingly fixated on the array of framed photographs from the Yiddish theater days that line the walls of the back room. Some of them depicted actors in traditional European Jewish garb, but the ones that got to me were the photos of Yiddish actors and actresses in then-modern dress, circa the 1920s.

There was an inexpressible joy and hopefulness to those photos when they were taken, a buoyant sense that the actors could combine their Yiddish theatricality with Roaring Twenties Americana, that made me wish I’d known them and known the language and could have experienced the pleasure they radiated. The hopefulness that came from not knowing that within a decade or so, the fertile civilization of Yiddish Poland, which had given birth to and sustained their art, would be cut off at the root, slaughtered in the camps.

Looking at the hopefulness of the Yiddish theater boulevardiers and flâneurs through those retrospective lenses evoked something infinitely sad. It gave a kind of theme-park vibe to the place, a whistling-past-the-graveyard, schmaltzy nostalgia for schmaltz. With nothing left of that Golden Civilization—except a few noble revival companies, our only means of communion with it is the food.

I was glad the food was there. I was glad they still offered three kinds of tongue—regular, center cut, and “tip of the tongue.” But the real tongue—the Yiddish tongue that flourished so brilliantly and whose last gleams can be found most heartbreakingly in Singer’s masterpiece, Shadows on the Hudson—that tongue has been cut off.

Aan die melancholische zinnen moest ik denken toen ik op onze website deze hartverscheurende beelden zag van Joods Amsterdam anno ‘41-’44. De beelden zijn vrij van geluid, maar ze schreeuwen het verlies oorverdovend uit. Het Joodse Europa zoals het bestond zou kort na deze verfilming voor eeuwig in gas en vlammen verdwijnen.

Klik hier om de beelden te bekijken.

Meer over ‘1942 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1942 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1942
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1942

Meer over ‘1946 - Israel & Europa’:
- Bekijk de gehele uitzending op deze website
- Lees hier alle weblogberichten over de aflevering ‘1946 - Israel & Europa’
- Lees alle bijdragen op de In Europa Atlas: 1946

Wij moeten een taal vinden waarin mensen zich kunnen herkennen, omdat het uiteindelijk altijd hun eigen zaak is hoe zij erover denken. Er is een taalgebruik ontstaan waarin aan het geweten wordt voorgeschreven hoe het aan Auschwitz moet denken. En dat is een ondraaglijk voorschrift. Ik wil mij niet laten voorschrijven hoe ik mij dingen moet herinneren.

Aan het woord is Martin Walser in gesprek met Ignatz Bubis over hun verschillende visies op het herdenken van het Duits verleden. Met het oog op de afgelopen uitzending en de reacties daarop leek het me zinvol het interview tussen deze twee hier nog eens te plaatsen.

Het debat tussen Martin Walser, die wil dat Auschwitz niet meer als morele knuppel wordt gebruikt, en Ignatz Bubis, de zich als voorzitter van de joodse gemeenschap in Duitsland verzet tegen Walsers opvattingen, bereikte vorige week een hoogtepunt, toen beiden probeerden hun meningsgeschil bij te leggen. Hieronder een ingekorte versie van hun gesprek, dat werd georganiseerd door de Frankfurter Allgemeine Zeitung:

» Lees verder

De Atlas probeert de verhalen achter het jaar 1942 te tonen. Niet als een soort Winkler Prins naslagwerk, maar op een meer intuïtieve manier. In samenwerking met NRC Handelsblad bieden we onze archieven op een ruimtelijke manier aan in de hoop dat u plezier beleeft aan het aangebodene.

Nieuw op de kaart deze week:
- Bekijk de documentaire over Hilde Goldberg’s gevecht om te overleven
- In 1968 werd in Kamp Dachau een monument onthuld. Zowel jonge linkse activisten als oud-gevangenen waren aanzwezig om samen bij de gruwelen stil te staan maar gingen uiteindelijk met elkaar op de vuist
- Rotterdam lag er na het bombardement in scherven. Lees hoe al tijdens de bezetting de wederopbouw op z’n Rotterdams werd ingezet
- Met haar opgerolde mouwen, gespierde armen en onverschrokken houding werd Rosie het symbool voor de oorlogsbijdrage van de Amerikaanse vrouwen: We Can Do It!
- Colditz staat synoniem voor het kat-en-muis-spel tussen bewakers en gevangenen. Meestal wonnen de bewakers maar soms liep het anders

Meer over ‘1942 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1942 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1942
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1942

Afgelopen zondag vond de 16e In Europa Salon plaats. Dit keer over de gebeurtenissen in het jaar dat zondag centraal stond in de aflevering van In Europa. Afl 16: 1942- Duitsland: Firma Topf.
Een gesprek met Johannes Houwink ten Cate van het Centrum voor Holocaust en Genocidestudies over de burgerdeelname aan de Holocaust.

Beluister hier de In Europa Salon - 1942.

Alle uitgezonden In Europa Salons kunt u beluisteren via deze link.

Meer over ‘1942 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1942 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1942
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1942

Afgelopen kerstvakantie maakten we voor het radioprogramma De Avonden een serie over de twintigste eeuw - vervat in muziek. Tien gasten probeerden elk een bepaald tijdperk aan de hand van muziek te duiden. Zeer toepasselijk voor de huidige reeks afleveringen is het gesprek met de muziekhistoricus Maarten Eilander van het Theater Instituut:
- Luistert u hier naar het hele gesprek, of
- luister alleen naar de Westerbork Serenade.

Voor de komende aflevering reisde Britta Hosman af naar het Duitse Erfurt voor een verhaal over de Topf-fabrieken. In de oorlogsjaren werden daar de verbrandingsovens van kamp Buchenwald en Auswitz gebouwd. Ze sprak daar onder andere met Udo Braun, zoon van de toenmalige bedrijfsleider op de silo-afdeling en een van de figuren in de uitzending van komende zondag.

‘Eerlijk gezegd was mijn vader een lul’. Braun zegt het droog, hij stelt gewoon een feit. ‘Maar wel een onschuldige.’ Zijn vader deed gewoon zijn werk, en heeft de ovens niet zelf ontworpen’. Na de oorlog wees zijn moeder vader Braun er op dat hij ook in het gevang kon belanden door zijn positie in de fabriek. ‘Hij wou er niets van weten, hij heeft altijd in zijn eigen onschuld geloofd’. Het mocht niet baten, Gustav Braun belande in een Siberisch strafkamp waar hij pas 10 jaar later uit zou komen, uitgeput en tekort gedaan.

De mensen die verantwoordelijk waren voor de ontwerpen zaten helemaal bovenin de fabriek. Daar streden de ingenieurs Prüfer en Schultze om de meest efficiënte oven te bouwen. Een strijd die tot felle ruzies en immer verbeterde en ingenieuzere ontwerpen leidde. ‘Je mag ook wel stellen dat dat het onderwerp van de uitzending gaat worden, hoe gevaarlijk het is als je gewoon je werk blijft doen’, stelt Hosman. Waar onschuld en medeplichtigheid in elkaar over gaan blijkt moeilijk te bepalen. Udo Braun worstelt er nog elke dag mee. “Ben ik fout omdat mijn vader dat volgens anderen ook is geweest?’. “De tekenaars zijn dan wel berecht maar de directie is nooit veroordeeld, de boekhouding van de fabrieken heeft tijdens en na de oorlog geen dag gemist. Elke dag was immers weer een werkdag.

De vervallen Topf-fabriek in Erfurt. Tegenwoordig wonen er linkse krakers in die wekelijks strijd leveren met de plaatselijke neonazi’s.

Meer over ‘1942 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1942 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1942
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1942

Uit de NRC-correspondentenreeks deze week 1942: Polen. Door Hans Beerekamp.

Oswiecim, in het Duits Auschwitz, lag praktisch op de route, je kunt er moeilijk aan voorbij. Een paar vragen had ik me tevoren gesteld. Hoe verwerk je aanzienlijke hoeveelheden toeristen zonder de verdenking van exploitatie op je te laden? Kun je nog naar al die overbekende beelden van het treinperron, de barakken, de gaskamers en de poort met het opschrift Arbeit macht frei kijken en toch verrast worden? En om te beginnen: hoe ziet het dagelijks leven eruit in een klein Pools provinciestadje dat zijn naam tegen heeft? » Lees verder

Na afloop van de afgelopen aflevering over Vichy kwamen er een aantal emails binnen met vragen over een van de belangrijkste gebeurtenissen in Frankrijk tijdens de oorlog, de vernietiging van de Franse vloot. Zoals deze kijker het beknopt formuleerde:

De populariteit van Vichy is niet te verklaren zonder de Franse vloot erin te betrekken. Dat kwam helaas niet in deze uitzending aan bod. Vanwege de schimmige situatie van een half bezet Frankrijk met in het vrije deel nog een behoorlijke vloot (niet geclaimd door Hitler), boorden de Britten deze (liggend in de haven) in de grond. Hierbij kwamen duizenden marinemensen om, de zoveelste vernedering van Franrijk in die dagen. Ook daarom kreeg Vichy zoveel steun van de bevolking.

Hoewel de uitzending niet ging over de precieze mate van populariteit (hoeveel procent) maar meer dat de regering Petain überhaupt gesteund werd, heeft deze kijker een goed punt. Hoe zat het met die vloot? » Lees verder

Al een behoorlijke tijd geleden riep ik de bezoekers van ons blog op om net als de redactie na te denken over onderwerpen en personen die niet mogen ontbreken in de tweede serie 1943-2000. Ook onze eindredacteur Roel van Broekhoven vroeg kijkers om met verhalen te komen, uit de eigen familie of daarbuiten.

De respons is overweldigend te noemen. Talloze lijsten variërend van de maanlanding tot de situatie op Cyprus kwamen binnen, kranten, radioprogramma’s en blogs besteedden er aandacht aan. Aan aandacht geen gebrek, waarvoor ontzettend bedankt. Blijft u vooral insturen.

Wat ons vooral trof was dat veel kijkers, anders dan onze redactie, een minder politiek-historische indeling maakten van de periode. Niet alleen de Berlijnse Muur maar ook het feminisme. Niet alleen de dood van Franco maar ook de ontdekking van het DNA. Het geeft een draai aan de manier waarop we kijken naar ons verleden. Niet de bulderende kanonnen of schreeuwende menigten als belangrijkste motoren van onze samenlevingen, maar de stilletjes werkende wetenschapper of de komst van de tv.

Een enkeling vond het jammer dat we niets aan de buiten-Europese geschiedenis deden: begrijpelijk, maar dit programma heet nu eenmaal In Europa, dus we zijn gebonden aan dit continent. De redactie gaat verder met het uitschrijven van de tweede serie. Dat is een proces van veel vergaderen, lezen, nadenken en discussiëren. Uw lijsten en suggesties leveren daar een waardevolle bijdrage aan.

Blijft u vooral uw verhalen en ideeën insturen en hopelijk zal uw stem extra gewicht verlenen aan de totstandkoming van het komende seizoen. We blijven met name geïnteresseerd in de kleine, persoonlijke verhalen van kijkers. Het soort dat vanuit het individu onze gedeelde geschiedenis kan verklaren. Verhalen die, net als het verhaal van Richard von Schirach, kleine antwoorden op grote vragen geven.

Op 9 maart zenden wij de laatste aflevering van ons eerste seizoen uit. Oorspronkelijk zou de een-na-laatste aflevering over de Duitse Lili Steinmüller gaan. Een ongelooflijk verhaal over de gevolgen van de Duitse kolonisatie tijdens de oorlogsjaren. Een verhaal dat ons van Polen tot diep in Rusland brengt. Het verhaal bleek echter zo omvangrijk en rijk aan detail dat onze eindredacteur Roel van Broekhoven er een film van 50 minuten van heeft gemaakt die als afsluiting van de eerste serie zal dienen.

Zoals van Broekhoven het zelf kort samenvat:

Lili werd verjaagd uit de Duitse kolonie bij Petersburg toen Hitler en Stalin toch oorlog gingen voeren in 1941 , daarna ingezet in een experiment van Himmler waarbij Volkdeutsche Polen moeten gaan eindeutschen, ten koste van veel Polen en joden. Toen weer verjaagd door de Russen, daarna in handen gevallen van Amerikanen, die haar als gevolg van de opdeling van Europa teruggaven aan de Russen, die haar als Duitse weer als verraadster beschouwden en naar Siberië stuurden, vandaar na Tadzjikistan, waar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie opstanden uitbraken en ze weer moest vluchten, om uiteindelijk in Duitsland terecht te komen en niet meer te weten wat ze is: Russisch of Duits. En nooit heeft ze iets aan haar kinderen verteld over wat ze als Duitse heeft meegemaakt.

Vijftig minuten lijken hier nog te kort voor.

Meer over ‘1943 - Polen’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1943 - Polen’
- Volg the making of ‘1943 - Polen’ op het weblog
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1943

Het internet is een woeste plek vol gevaren. Dwaal eventjes en voor je het weet is je ziel ongevraagd belast met beelden die je de rest van je leven zullen achtervolgen. Geharde bezoeker, u weet wat ik bedoel. Maar voor elke vrachtwagenlading rotzooi is er een kleine bagagedrager aan schoonheid te vinden. In de diepste krochten van Youtube vond ik dit fraaie staaltje Vichy-propaganda. Het fragment dat een soort Disney-offensief op Frankrijk toont is terug te vinden in de documentaire “Eye of Vichy” een film van Claude Chabrol over het Vichy regime.

Meer over ‘1940 - Frankrijk’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1940 - Frankrijk’
- Lees alle weblogberichten over 1940
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1940

Vorige week vertelde ik al dat onze redactie op de nieuwe reeks zit te broeden. Er zijn natuurlijk allerlei onderwerpen die om voorrang strijden. Mijn persoonlijke favoriet, Noord-Ierland, vecht voor zijn plek. Daarom, beste blogbezoekers: stuur mij uw Top-10 van onderwerpen voor de tweede serie.

Welke 10 gebeurtenissen of personen uit de periode 1943-2000 mogen absoluut niet ontbreken in de tweede serie van In Europa?

Zoals het rapport Dijsselbloem al vaststelde, het is slecht gesteld met het rekenend vermogen van onze leerlingen. Ook bij In Europa sluipt er zo nu en dan een kleine verrekening in. Daarom een kleine correctie:

In de uitzending van gisteren was het kaartje van het Vichy-gebied, achteraf gezien, misschien wat al te simpel. In werkelijkheid was Frankrijk na 1940 niet opgesplitst in twee, maar in zes stukken en brokken. Maarschalk Pétain regeerde met zijn Vichy-regering over ongeveer twee vijfde van het land. (Na november 1942 werd dat gedeelte overigens ook door de Duitsers bezet, zodat hij weinig vrijheid van handelen meer had.) Een stuk in het zuidoosten, rondom Nice, was in Italiaanse handen. Een paar noordelijke kust-departementen, die min of meer bij België waren gevoegd, werden bestuurd door het Duitse militaire gezag in Brussel. Noordoost-Frankrijk was bestemd voor toekomstige Duitse kolonisatie, voor de Fransen was het de Zone Interdite – het verboden gebied. Lotharingen en de Elzas waren zonder omhaal ingelijfd bij Duitsland. De rest viel onder het gezag van de Militärbefehlshaber in Parijs.

Dat u het weet.

Meer over ‘1940 - Frankrijk’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1940 - Frankrijk’
- Lees alle weblogberichten over 1940
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1940

Het onderhouden van een bewerkelijk instituut als onze website is een heel gedoe. Het insnoeren van de code, sjorren aan de caches, het poetsen van de koppelingen, zwoegen aan de url’s, het gaat je niet in de koude kleren zitten. Zeker als het geheel op sommige - volslagen onvoorspelbare - momenten dienst begint te weigeren en de redactie niets anders rest dan met heidense paairituelen de site weer tot medewerking te bewegen. Gekmakend. Maar goed: als-ie werkt, dan heeft deze site ook leuke dingen te brengen.

Nieuw op de kaart deze week:
- Lees alles over Maurice Papon, de meedogenloze collaborateur
- Bekijk Vichy-propaganda, waarin Mickey Mouse het op Frankrijk heeft voorzien
- Luister naar een documentaire over Willem Elsschots strijd voor de beruchte nazi-sympathisant August Borm
- Lees het verslag van NRC’s Rene Moerland van de eenzame strijd van Simone Veil tegen het Franse verleden

Meer over ‘1940 - Frankrijk’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1940 - Frankrijk’
- Lees alle weblogberichten over 1940
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1940

Afgelopen zondag was er weer live vanuit studio Desmet de In Europa Salon. Geert Mak en gasten gingen in gesprek over gebeurtenissen in het jaar dat zondag centraal stond in de aflevering van In Europa. Afl 15: Vichy. Met prof. Henk Wesseling en de Belgische historicus Bruno de Wever.

Beluister hier de In Europa Salon - 1940.

Alle uitgezonden In Europa Salons kunt u beluisteren via deze link.

Meer over ‘1940 - Frankrijk’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1940 - Frankrijk’
- Lees alle weblogberichten over 1940
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1940

Dat Frankrijk het voor elkaar gekregen zonder al te veel moeite de periode van het collaborerende Vichy-regime te vergeten is inmiddels duidelijk. Heel Frankrijk streed in het verzet, Vichy was er puur ‘om erger te voorkomen’ en het land werd in 1944 ‘door zichzelf bevrijd’ zoals De Gaulle dat in zijn beroemde bevrijdingstoespraak verklaarde. De Franse politiek van de daaropvolgende decenia is illustrerend voor deze houding.

Zo bleef ook het Vichy-verleden van oud-president Francois Mitterrand lange tijd achter slot en grendel. Enkele journalisten waagden zich aan het onderwerp, zonder groot succes. De hoop van links Frankrijk in de jaren 80 mocht niet aangetast worden. Pas in 1992 kreeg Mitterrand felle kritiek over zich heen toen hij tijdens de herdenking van de ‘Rafle du Vélodrome d’Hiver’, weigerde namens de staat Frankrijk de Franse betrokkenheid bij de vervolging en misdaden tegen de joden te erkennen. “Vichy was niet de Franse republiek. Het was alleen in naam Frans.” Daarnaast stelde hij: “Het verzet, de regering de Gaulle stoelde juist op de verwerping van Vichy.”

Hoewel de Franse pers zich jarenlang opvallend stil had gehouden over deze zwarte bladzijde in de Franse geschiedenis doken er ineens weer allerlei publicaties op over de Vichy regering en daarmee werd ook het verleden van Mitterrand weer ter discussie gesteld. » Lees verder

Het is een van de meest gevoelige vragen in de geschiedenis. Het antwoord moet meer zijn dan alleen een biografie. Het antwoord moet ons inzicht geven in Het Kwaad. Ons doen begrijpen waarom de mensheid zichzelf tot voorbij zijn menselijkheid kan strekken tot in monsterlijke dieptes. Het antwoord moet ons kunnen troosten met de gedachte dat misschien alleen Hitler’s persoonlijke genius aan de wortel van Auschwitz ligt. Het lijkt me een hopeloze onderneming.

Al ver voor de misdaden van de nazi’s was de fascinatie voor de Führer immens. Zijn onstuitbare opkomst, zijn ascetische levenswijze, zijn opwekking van Duitsland - al ver voor de oorlog had dit alles samen een welhaast demonische aantrekkingskracht.

Een bijzonder mooi kijkje op Hitler krijgen we uit de artikelen van Jannet Flanner. Flanner was correspondent voor The New Yorker en schreef in 1936 een aantal stukken over Adolf Hitler. De toon is zeer bevreemdend, de stukken lezen als een kritisch maar niet onwelwillend portret van een excentrieke leider. Een mooi voorbeeld:

When in Munich, he still goes to the quiet little Osteria
Bavaria Restaurant, which he has used for years, and
occasionally he drops in for Jause at the Carlton tearoom,
which is the nicest in town. When he eats a mean [sic]
at the elegant Vier Jahreszeiten Hotel, it’s in the modest
back room, not in its Walterspiel restaurant. The
Walterspiel brothers, two of the greatest gourmets
of Europe, are old friends of his, and concocted Hitler’s
onion soup recipe especially for him. When in Nuremberg,
Hitler still stops at the second rate Deutscher Hof, which
was grandeur for him in the old days
and which he thinks today is grand enough. He likes
places he’s familiar with, where people know his habits
and let him alone. With his shadows, the elegant
Brueckner and the lowly Schaub, he often goes in
Berlin to the Kaiserhof in the afternoon for a glass
of milk and his favorite Linzertorte, a walnut cake.
He has a sweet tooth.

» Lees verder

Komende zondag begeven we naar Vichy, op zoek naar de duistere kant van Frankrijk.
Stefanie de Brouwer deed het onderzoek naar een verdrongen verleden. Haar pogingen om het verhaal over de Franse collaboratie rond te krijgen werden overal tegengewerkt zoals blijkt uit dit researchverslag. Nee, daar hebben we geen zin in. *klik* De hoorn van van de Franse burgemeester vliegt er op. Stefanie staart een poosje verslagen de ruimte in. Een simpel verzoek tot het filmen resulteerde zojuist in een fraai staaltje Franse hoffelijkheid. Nog maar eens proberen.

“Ik snap niet zo goed waarom wij daar nou niet mogen filmen. Het is maar een graf.” “En welk graf zou u dan willen?” “Het graf van Fernand de Brinon”, (de ambassadeur van Vichy bij de Duitse bezetter, geëxecuteerd wegens hoogverraad in 1947). ” Ah, ik dacht al . Zoals ik al had gezegd, daar heb ik geen zin in en bovendien moet u daar toestemming voor vragen aan de familie“. De burgemeester raakt met elk woord kwader. “U zit hier alleen maar onze geschiedenis te bezoedelen met dat soort documentaires. Ik heb al teveel tijd aan u besteed, tot ziens.”

Het is tekenend voor het onderwerp. Het graf van de beroemde Vichy bewindsman is een symbool voor het weggestopte Frankrijk. Het Frankrijk van de collaboratie met de Nazi’s, van Petain, van het Franse fascisme. Vichy-Frankrijk is voor veel Fransen een pijnlijk onderwerp, waarover ze liever zwijgen. Researcher Stefanie de Brouwer is druk bezig met de Franse collaboratiestaat, maar ondervindt overal tegenstand. De oude joodse eigenaar van de beroemde bioscoop Le Balzac aan de Champs Elysées, waar in de oorlog de Duitsers het roer overnamen en antisemitische films draaiden, weigert iedere medewerking. Hij wil niet dat zijn bioscoop op wat voor wijze dan ook geassocieerd kan worden met die films. En bovendien, er is toch al genoeg over die zaken gesproken? ”Ik kijk naar de toekomst, mevrouw“.

In Vichy, de slaperige provinciestad die in de oorlogsjaren als hoofdstad van het regime diende, is de ontkenning volkomen. In het voormalige Hotel du Parc waar maarschalk Petain zelf zijn hoofdkwartier had bevinden zich nog steeds zijn prive vertrekken. Na de bevrijding zijn de deuren op slot gegaan om nooit meer te worden geopend. Bij het 60-jarige ‘jubileum’ heeft de stad zich nog wel eens over het hoofd gekrabd, moesten ze het appartement van Petain niet toch openen voor publiek. Maar nee, toch maar niet. En zo accumuleert het stof zich op de stoel waar Petain ooit regeerde. Of we er mogen filmen? Ach, waarom zouden we dat nou willen doen?

Meer over ‘1940 - Frankrijk’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1940 - Frankrijk’
- Lees alle weblogberichten over 1940
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1940

Een kleine discussie is hier op de redactie uitgebroken. Bij het bekijken van de afgelopen aflevering stoorde me het interview met Von Weizsäcker. Niet zozeer de man en zeker niet wat hij zelf heeft gedaan - dat is allemaal heel bewonderenswaardig. Maar zijn uitleg over het aanblijven van zijn vader knaagde.
[display_podcast]
Volgt zijn vader hier niet gewoon weer bevelen op? Dit keer van een bevriende militair, maar toch. Het lijkt mij van wel. Waarom zou een man als Beck wel vrij uit het systeem kunnen stappen en Von Weizsäcker’s vader niet? Liep een hooggeplaatst militair niet meer risico met een dergelijke actie? Mijn gewaardeerde collega Eric zag uiteindelijk wel de meerwaarde van deze keuze aan te blijven in, maar zelf kreeg ik het gevoel dat op deze manier een ongemakkelijke waarheid met een lichte doek omkleed werd. Maar ik heb dan ook makkelijk praten.

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

De In Europa Atlas probeert de verhalen achter het jaar 1939 te tonen. Niet als een soort Winkler Prins naslagwerk, maar op een meer intuïtieve manier. In samenwerking met NRC Handelsblad bieden we onze archieven op een ruimtelijke manier aan in de hoop dat u plezier beleeft aan het aangebodene.

Nieuw op de kaart deze week:
- Zing mee met de NSB!
- H.W. von der Dunk over de erfenis van Speer-biograaf Joachim Fest
- Bekijk de documentaire over het leven van de oud-SS’er Ernst Priebke
- Lees de correspondentie van ambassadeur Wilson, de laatste Amerikaanse diplomaat in Nazi-Duitsland
- Lees het verslag van NRC’s Peter Michielsen over de zware last van het verleden in het Duits-Tsjechische grensgebied
- Dit alles en nog veel meer in het jaar 1939

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

Elke dag op de webredactie betekent een stroom van vragen beantwoorden. Over een mogelijke DVD-uitgave, over onze vermeende linkse of rechtse bevooroordeeldheid, over de DVD-uitgave, over onze uitspraak en/of spelling (webred: sorry!) en over de DVD-uitgave. Soms zit er er een vraag tussen van meer inhoudelijke aard, zoals deze:

Goedendag redactie,

Een vraag over de uitzending van 3 februari: aan wie verkochten de NAZI’s de zgn. Entartete Kunst, een grote inkomstenbron volgens de reportage.
Gaat dat om de situatie van voor 1939, het begin van de oorlog, en werd deze kunst naar het buitenland verkocht, of werd de kunst ook nog tijdens de oorlog verkocht, en zo ja: aan wie?
Deze vraag wordt niet beantwoord in de t.v.-reportage, en hij maakt mij wel nieuwsgierig.

Groeten,

F.M. te H.

Na de “Entartete Kunst”-tentoonstelling werden tienduizenden kunstwerken door de Nazi’s vernietigd. Praktisch tot in het idiootste detail werden velen ervan gebruikt als materiaal voor brandweeroefeningen. Deze waren vooral de mindere werken, de stukken met weinig monetaire waarde. Zo pragmatisch was men wel: een beetje ontaarding was niet verkeerd als dat de staatskas kon spekken. Geld was sowieso een belangrijk thema in de nationaal-socialistische kunstbeleving. Bij veel van de tentoongestelde “Entartete Kunst” werd de bezoeker ingewreven dat de artistieke troep met zijn duurbetaalde belastingcenten was betaald. Blijkbaar toen ook al een populair thema.

Werken die het regime geld konden opleveren, werden doorverkocht. Een deel daarvan bleef in Duitsland: Hermann Gring had bijvoorbeeld een zeer omvangrijke collectie. Voor de internationale markt contracteerden de Nazi’s Theodore Fischer van het veilinghuis Galerie Fischer te Luzern in Zwitserland. De Zwitser had goede contacten en verkocht onder andere werken van Paul Gauguin, Van Gogh en Picasso - veelal aan verzamelaars in Amerika.

Ik heb niet kunnen uitvinden of er nog veel is gehandeld in de oorlog, maar aangenomen mag worden dat behalve roofacquisities de kunsthandel in Europa redelijk stil heeft gelegen. Joden met interessante collecties wisten met de verkoop van kunststukken hun familie uit het kamp te redden of zelfs een uitweg uit het Duitse Rijk te betalen. Louis de Rothschild werd gedwongen zijn collectie voor een spotprijs van de hand te doen voordat hij het land mocht verlaten. Na negen maanden gevangenschap gaf hij eindelijk toe en konden de nazi’s volhouden dat het hier een eerlijke handel betrof. Geen roof maar koop. Veel van deze “koopjes” kwamen na de oorlog weer in de Sovjet-Unie terecht. Met het binnentrekken van het Rode leger werd de rover de beroofde. Maar dat laat ik voor een andere keer.

Ook een vraag? Mail het aan ineuropa@vpro.nl

Meer over ‘1937 - München’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1937 - München’
- Lees alle weblogberichten over 1937
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1937

Afgelopen zondag vond de In Europa Salon weer plaats. Deze keer met de acteur Helmert Woudenberg, afkomstig uit een gezin dat fout was tijdens de oorlog. Zijn vader Jan stierf drie weken voor zijn geboorte op z’n 25e als SS-soldaat. Helmert maakte een toneelstuk over zijn ouders onder de titel De hel. En met de schrijver/historicus Chris van der Heijden, zoon van een NSB’er en auteur van het boek Grijs verleden.

Beluister hier de In Europa Salon - 1939.

Alle uitgezonden In Europa Salons kunt u beluisteren via deze link.

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

Wij bij de VPRO zijn natuurlijk traditiegetrouw een beetje vies van kijkcijfers. Neem ze serieus en voor je het weet zit je een programma over wetenschappers on ice, ballroom dansende schrijvers of columnisten in de jungle te maken.

Vandaag stappen we daar even vanaf om u te bedanken voor het massaal afstemmen op In Europa. Britta Hosman’s aflevering over het jaar 1939 werd door maar liefst 1.014.000 kijkers bekeken! Daar worden we hier op de redactie een klein beetje stil van.

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

Onze serie is begonnen als een mooi scenario. Zeventien afleveringen waarin individuele verhalen de diepte en breedte van hun historische context beschreven. Geen gewone geschiedenisles maar een serie die een nieuw pad tussen documentaire en geschiedenisles moest banen. We menen dat we over het geheel genomen daar redelijk goed in zijn geslaagd. De komende aflevering leverde echter enorme problemen op: Duitsland 1939, codenaam Vaterspeise.

De term komt van Richard von Schirach, de zoon van Baldur von Schirach. Vader was de leider van de Hitler Jugend geweest en tijdens de oorlog gouverneur van Wenen. Na de oorlog belande Baldur in de gevangenis vanwaar hij bijna dagelijks brieven naar zijn zoon stuurde. Gretig nam de jonge von Schirach deze tot zich en noemde ze zijn “vaterspeise” oftewel, vadervoedsel.

Dit verhaal zou het centrum moeten worden van een aflevering die de allure van het nazi regime nader moest duiden, het succes van de Anschluss ging verklaren, een licht zou werpen op nazi propaganda en tevens de begrippen schuld en verantwoordelijkheid zou aanscherpen. Dat was achteraf gezien misschien wat al te ambitieus.

Het grote probleem was om aan al deze verhalen recht te doen binnen 35 minuten. Dat bleek niet te gaan, er waren te veel verhalen met teveel detail, te veel sprekers met teveel verhalen. Bijna een heel jaar lang heeft onze researcher Christine geprobeerd het onmogelijk mogelijk te maken, tevergeefs. Vaterspeise, een woord dat onderhand niet meer op onze redactie mag worden uitgesproken, was onmaakbaar. Uiteindelijk moest er gesnoeid worden in het aantal verhalen en thema’s in de aflevering. Zoals Christine het uiteindelijke thema definieert:

“De research en productie van deze aflevering werd begeleid door de steeds terugkomende vragen - hoe heb je als hoogopgeleide en cultureel hoogstaande persoon aan de barbaarse gruweldaden van het nazi-regime mee kunnen doen? En wat voor leven leid je als je opgroeit als kind van een hoogstaande nazi functionaris? Ben je dan niet ook een slachtoffer? Bestaat er zoiets als een “erfschuld”?

Met maakster Britta Hosman werd naarstig gezocht naar de invalshoek die eenheid in de aflevering zou brengen. Als eerste werd het propagandaverhaal uit de aflevering gehaald en tot een eigen uitzending gemaakt; die heeft u afgelopen zondag kunnen zien.
Vervolgens bracht men het woud aan potentiële gasten terug tot drie: Richard von Schirach, Katrin Himmler (de achternicht van Heinrich Himmler) en Richard von Weizsäckern (oud-bondspresident van West-Duitsland). Drie zeer verschillende persoonlijkheden die allen op hun eigen manier in het reine probeerden te komen met de daden van hun families. Britta Hosman praat met hen over hun jeugd, hun meest prangende kwesties en de blijvende last van de zonden van hun vaders. Of we dichter bij antwoorden zijn gekomen laten we aan u de kijker over.

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

In NRC’s correspondentenreeks vandaag een verslag van Joost van der Vaart over het leven van Albert Ganzenmüller, plaatsvervangend directeur van de Duitse spoorwegen.

Albert Ganzenmüller is stokoud geworden. Deze fanatieke nazi overleefde bijna de hele twintigste eeuw. Hij stierf in 1996 in München op 91-jarige leeftijd. Een van zijn slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog, de joodse weesjongen Gert Rosenthal, is mede door Ganzenmüller niet ouder dan tien jaar geworden. Hij werd in 1942 gedeporteerd en, na een lange treinreis vanaf het goederenstation Berlijn-Moabit, doodgeschoten in de bossen bij Riga. » Lees verder

Elke week maakt onze vormgever en ontwerper Robin een zogeheten “teaser” voor de website. Die teaser zijn altijd al heel mooi, maar met het komende thema - de sirenenzang van de Nazipartij - kon hij werkelijk aan de slag. Daarom een beetje extra hulde voor zijn bijdrage deze week. De webredactie is er bijzonder bij mee.

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

De In Europa Atlas probeert de verhalen achter het jaar 1937 te tonen. Niet als een soort Winkler Prins naslagwerk, maar op een meer intuïtieve manier. In samenwerking met NRC Handelsblad bieden we onze archieven op een ruimtelijke manier aan in de hoop dat u plezier beleeft aan het aangebodene.

Nieuw op de kaart deze week:
- Hoe München - zeventig jaar na dato - uiteindelijk toch in het reine komt met moderne kunst
- De vooruitstrevende televisietechnieken van de Nazi’s
- De opkomst en ondergang van de zeppelin
- De herdenking van een van Hitler’s “ontaarde kunstenaars”: Pablo Picasso
- Dit alles en nog veel meer in het jaar 1937

Meer over ‘1937 - München’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1937 - München’
- Lees alle weblogberichten over 1937
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1937

Bij het zien van de beelden van de protserige optochten te Neurenberg moest ik meteen denken aan Mel Brooks’ fantastische film The producers. Hoewel de film zelf gaat over de waanzin van showbizz, neemt het nummer Springtime for Hitler op een briljante wijze de Nazi’s op de hak. De joodse Brooks wist met het zang- en dansnummer in een keer alle intimiderende pompositeit en kwaadaardigheid tot een farce te maken. De uniformen, de banieren, het wordt allemaal opeens belachelijk. Zoals Brooks het zelf zei:

“I was never crazy about Hitler…If you stand on a soapbox and trade rhetoric with a dictator you never win…That’s what they do so well: they seduce people. But if you ridicule them, bring them down with laughter, they can’t win. You show how crazy they are.”

Meer over ‘1939 - Duitsland’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1939 - Duitsland’
- Lees alle weblogberichten over 1939
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1939

Parallel aan de uitzendingen van In Europa brengt NRC Handelsblad een serie artikelen waarin correspondenten van de krant schrijven over de gevolgen van de gebeurtenissen uit de vorige eeuw voor ‘hun’ land. We zijn alweer toe aan de twaalfde aflevering waarin Hans Beerekamp vertelt over gerestaureerde Bauhaus. De hele reeks is uiteraard terug te vinden op onze Atlas, mooi rondje leesvoer door Europa. Om het u makkelijk te maken kunt u starten bij de eerste aflevering, Brussel 1900 via deze link, volgt u daarna de Route onder de teksten en de Atlas brengt u vanzelf naar achtereenvolgens Berlijn&Wenen, Sarajevo, Ieper, Londen, Parijs, Moskou, Rome, Berlijn, nog eens Moskou, Madrid en Dessau.

Het in elkaar monteren van een aflevering is een hels karwei. Er moeten keuzes gemaakt worden over vorm en inhoud op basis van kunde en instinct. Soms betekent dit dat je waardevolle bijdragen moet weglaten voor het verhaal dat je maakt. In zo’n geval blijft dat materiaal stilletjes liggen wachten tot iemand anders dit weer oppikt.

Een mooi voorbeeld hiervan is het interview met Sophie de Schaepdrijver, professor aan Penn State University en een expert op het gebied van de Eerste Wereldoorlog. Ze gaat in gesprek met onze eindredacteur Roel van Broekhoven over het pad naar de Grote Oorlog. Een mooi interview dat ik u niet wilde onthouden:

Bekijk het hele interview hier

Meer over ‘1915 - Ieper, België’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1915 - Ieper, België’
- Lees alle weblogberichten over 1915
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1915

Afgelopen zondag was hij er weer, de In Europa Salon. Ditmaal een gesprek over de ‘successen’ van Hitler in de jaren ’30.

Met Peter den Hertog, auteur van het boek Hitlers schutkleur. De oorsprong van zijn antisemitisme en historicus Bart van der Boom.

Beluister hier de In Europa Salon - 1937.

Alle uitgezonden In Europa Salons kunt u beluisteren via deze link.

Meer over ‘1937 - München’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1937 - München’
- Lees alle weblogberichten over 1937
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1937

Goedemorgen beste bezoekers. Gisteren toevallig door boerenhuwelijken en moordmysteries onze uitzending gemist? Tsk tsk. Geen nood, want vanaf vandaag zoals beloofd is In Europa weer terug op Uitzending gemist. De recentste aflevering staat er alweer op, de andere volgen later vandaag. Veel kijkplezier gewenst.

http://www.uitzendinggemist.nl/

En dan maar zeggen dat bidden niet helpt. Vanaf maandag is ‘In Europa’ weer terug op www.uitzendinggemist.nl. Zoals gezegd, we moesten het zeker weten - en nu weten we het zeker, alle rechten zijn geregeld. Zo vlak voor het einde van de werkweek viert de geplaagde en gedecimeerde webredactie een klein feestje voor zichzelf en wenst u zondag een prettige uitzending.

Update: hier de rechtstreekse link.

De laatste aflevering van In Europa - over Spanje 1936 - is door ca. 830.000 mensen bekeken. Voeg daarbij de mensen die de herhalingen op dinsdag zien of kijken via Uitzending gemist en je komt op bijna 1 miljoen kijkers voor de serie! Dat is minder dan Boer zoekt vrouw (ruim 4 miljoen), maar voor een “informatief” programma is het ongelooflijk veel. We moeten het toegeven: we zijn een kijkcijferkanon geworden. In Europa is een van de best bekeken programma’s van Nederland 2. Dat is natuurlijk heerlijk voor het ego van de makers van de serie - maar toen we zo’n beetje uitgebloosd waren, vroegen we ons af: Wat is er aan de hand? Wat hebben we gedaan?
» Lees verder

Afgelopen week is een week vol technische tegenslagen gebleken. Strompelend bereiken we de komende aflevering, 1937. Deze zal gaan over het Haus der Kunst, het propagandamuseum van de Nazi’s. Toch valt het me moeilijk om Spanje zo maar te laten gaan. Daarom een gedicht van een anonieme Engelse soldaat aan het front.

Where shall we find you, George Brown?

We shall find you laughing in the mountains of Guadarrama
When we come back.
We shall find you at Teruel
When there’s dancing in the streets.
We shall find you again in the streets of Madrid,
When Manchester and Brunete
And Villanueva de la Cañada have become
One and the same.

We shall come again, lorry after lorry, man after man,
In extended order, marching forward,
To find you where we left you,
Always George Brown.
Glory! What a day that’ll be,
Wonderful, glorious,
What a day of wonder!
Every man will be a poet then
And every poet be free of his poetry;
Finding no song is made
For such a morning!

Meer over ‘1936 - Spanje’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1936 - Spanje’
- Lees alle weblogberichten over 1936
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1936

Goed nieuws! We zijn weer terug bij Uitzendinggemist!

Voor alle archiefbeelden moeten wij rechten betalen. Rechten om het in een uitzending te gebruiken, maar natuurlijk ook voor alle andere manieren waarop materiaal gebruikt kan worden: als herhaling, als vertoning in de cinema en als DVD. Met name de internet-rechten blijken lastig te liggen. Iedereen over de hele wereld kan er immers op elk moment bij. Wanneer In Europa op internet wordt uitgezonden, heeft dat gevolgen voor het prijskaartje. Dus we willen wel zeker zijn over wat we doen.

Aangenomen mag worden dat we snel weer te zien zijn op uitzendinggemist, maar voor het moment moet u het nog met deze website doen. De redactie bedankt u voor uw reeds zwaarbeproefde begrip.

Elke week brengt het NRC in samenwerking met In Europa een verslag uit van een van haar vele correspondenten. Vandaag een artikel van Hans Beerekamp vanuit Dessau, Duitsland.

In 1931 werd de NSDAP, de partij van Adolf Hitler, de grootste in de gemeenteraad van Dessau. Binnen een jaar wisten de nazi’s de daar sinds 1926 gevestigde kunstopleiding, het Bauhaus, als ‘joods-marxistische samenzwering’ om zeep te helpen. Maar lang daarvoor was de eerste maatregel het verbieden van de schrijfwijze die in het Bauhaus gebruikelijk was: geen hoofdletters, louter onderkast – met als expliciete uitzondering de letters op de gevel. De belangrijkste overwegingen waren misschien nog wel eerder esthetisch dan democratisch van aard. Lees hier verder…

Meer over ‘1937 - München’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1937 - München’
- Lees alle weblogberichten over 1937
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1937