Komende zondag zal gaan over het jaar 1936. We zullen ons concentreren op de Spaanse Burgeroorlog maar het was natuurlijk ook het jaar van de Olympische Spelen van Berlijn. Een mooi moment om even terug te kijken op de meest beruchte Olympiade.
In een tijd waarin wereldtentoonstellingen nog wat betekenden en waar “nationale trots” een concreter begrip was, stonden de Olympische spelen naast sportiviteit en beschaafde competitie op nationaal vlak vooral voor propaganda. In de geest van sportiviteit werd door de sportieve prestaties en succesvolle organisatie blijk gegeven van ’s lands vitaliteit.
Een gegeven dat weinig problemen opleverde in Amsterdam, Stockholm of St. Louis, maar dat in Nazi-Duitsland voor spanningen zorgde. Velen waren bezorgd dat het succes van de Spelen Hitler’s regime en ideologie zou versterken. Uit protest trachtte men zelfs een volksolympiade te organiseren in Barcelona. 6000 Atleten, grotendeels arbeiders en communisten kwamen naar Catalonië om een daad tegen het fascisme te stellen. Maar helaas voor de anti-fascisten werd dit toernooi door het uitbreken van de burgeroorlog ruw verstoord. Ondertussen maakte men in Berlijn goede sier.
Het succes was eclatant. Duitsland behaalde verreweg de meeste medailles (33 Duitse gouden medailles tegen 24 Amerikaanse), imponeerde met haar indrukwekkende stadion, haar goede aanpak en haar bruisende stad. Hitler was tevreden en zelfs de overwinningen van Jesse Owens konden daar geen afbreuk aan doen. Owens zelf had overigens weinig van Hitler’s antipathie gemerkt:
“When I passed Hitler he arose, waved his hand at me, and I waved back at him. I think the writers showed bad taste in criticizing the man of the hour in Germany.”
Sterker nog, hoewel Owens zich had voorbereid op het ergste, bleek het Duitse publiek helemaal geen problemen te hebben met niet-arische winnaars. Zoals hij het zich zelf herinnerde gaven ze hem de grootste ovatie uit zijn carrière. Toen hij bij het verspringen de finalekwalificatie dreigde mis te lopen hielp de Duitser Lutz Long hem met advies dat uiteindelijk tot een gouden medaille zou leiden.
Daar hield de sportiviteit niet op. Ondanks de het antisemitische ideeën van de Nazi’s stond men toe dat ook de Joodse atlete Helene Mayer aan de Duitse equipe werd toegevoegd. Ze won een zilveren medaille in het schermen. Dit gebeurde overigens niet omdat Hitler de ideeën van de Coubertin wenste te eren, maar omdat de Amerikaanse atletiek organisatie (AAU) met een boycot dreigde als de Nazi’s Joodse atleten bleven weigeren op etniciteit. De Duitsers bleken verrassend flexibel op dit punt en moeten in het toestaan van een paar Joden een kleine prijs voor zo veel publiciteit hebben gezien.
Het is dan ook wrang dat juist de uitnemende sportiviteit van de Spelen het geheel een extra duistere dimensie geven. Goede wil en sportiviteit waren berekenend en met succes ingezet als propaganda. Hoewel de overwinningen van Jesse Owens later werden gepresenteerd als grote vernederingen voor de Nazi’s, was dit vooral wenselijk denken achteraf. Op het moment zelf was men vooral onder de indruk van het Nieuwe Duitsland. Slechts een enkeling, zoals de Amerikaanse correspondent William Shirer, prikte daar doorheen:
“I’m afraid the Nazis have succeeded with their propaganda. First, the Nazis have run the Games on a lavish scale never before experienced, and this has appealed to the athletes. Second, the Nazis have put up a very good front for the general visitors, especially the big businessmen.”
Het publicitaire succes van de Spelen, mede dankzij het revolutionaire werk van mevrouw Riefenstahl, betekende een doorbraak op het gebied van mediapropaganda. Nooit eerder werden zoveel mensen op zo’n doorwrochte manier bespeeld in beeld en geluid. De beloften van een vreedzaam Europa, met Duitsland als haar kloppend hart, leken bewaarheid te worden. Pas drie jaar later zouden die beloften definitief gebroken worden. Berlijn ’36 werd zo een blijvende herinnering aan de kwetsbaarheid van de Olympische idealen.
Die les zou men zich later blijven herinneren en, indien nuttig, toepassen - zoals in 1980 en 1984, toen de VS en USSR elkaar met boycots straften. Dankzij Berlijn was sport definitief politiek geworden.
P.S. Op youtube zijn nog veel mooie filmpjes van de Olympiade te vinden. Vanwege de dubieuze bijschriften en reacties heb ik geen zin er direct naar te linken maar als u ze wil zien (het materiaal, niet de bijschriften) kunt u dat hier doen.
Meer over ‘1937 - München’:
- Bekijk de hele uitzending ‘1937 - München’
- Lees alle weblogberichten over 1937
- Vind meer video, audio en artikelen op de In Europa Atlas: 1937
