Iets met boeken

Manon Uphoff (1962, foto: Gerlinde de Geus) groeide op als elfde kind in een gezin met dertien kinderen. Het gezin staat centraal in zowel haar debuut, de verhalenbundel Begeerte, als in haar vorige roman Koudvuur. Hoewel ze al van jongsafaan schreef, publiceerde ze pas relatief laat, toen ze 33 was. Het idee voor haar nieuwe roman De spelers heeft lang gegist en is geinspireerd op haar eigen ervaringen: ze werd verliefd op een vluchteling, een deserteur uit het Joegoslavische leger en keerde samen met hem terug naar het door de burgeroorlog verwoeste land. Al eerder gaf Uphoff blijk van haar grote betrokkenheid bij de gevolgen van de burgeroorlog in voormalig Joegoslavië. In juli 2001 woonde ze samen met collega-schrijvers Ronald Giphart en Rosita Steenbeek de herdenking bij van de val van Srebenica. Het leven van de deserteur in De spelers wordt beheerst door een verlangen naar orde, maar het boek handelt minstens zo zeer over de wijze waarop zijn Nederlandse vrouw Manja reageert op hem, zijn familie en zijn geschiedenis. In de VPRO Gids zei Manon Uphoff daarover eerder dit jaar: ‘Belangrijk was het moment waarop ik besefte dat al die ervaringen hier en in Joegoslavië, dat samenzijn met iemand die die gruwelen als ballast meesleept mij, zonder dat ik het wilde en dacht dat het zou gebeuren, hadden veranderd. Mijn visie op de wereld en mijn plek daarin. Me nieuwe dingen van mezelf hadden laten zien en pijnlijke vragen opriepen. Hoe leef je met elkaar? Wat heb je voor elkaar over en wat wil je voor je zelf houden? Waar zou je een ander eventueel voor in willen ruilen? Of in hoeverre ben je verantwoordelijk voor mensen?’

Zie ook: De redactie spreekt met: Manon Uphoff.

Joost Vandecasteele (1979, foto: Chris van Houts) is een manusje van alles. Hij studeerde theaterregie in Brussel en brak door met zijn monoloog Sparta 2010, waarmee hij de Theater-Aan-Zeeprijs 2002 won. Van 2005 tot 2009 behoorde hij tot het roemruchte theatercollectief Abattoir fermé, maar wellicht geniet hij als comedian zijn grootste bekendheid, onder meer door zijn deelname aan de Comedy Casino Cup in Vlaanderen. Tussendoor vond hij de tijd om enkele verhalen te schrijven, en die zijn nu gebundeld in Hoe de wereld perfect functioneert zonder mij. Zijn beeldtaal is uitgesproken hedendaags: schokkerige snapshots die zo weggeplukt lijken van youtube en allemaal dezelfde claustrofobische, dystopische sfeer ademen. ‘Vlak naast de wereld die we de onze noemen, bevindt zich die van Joost Vandecasteele’, klinkt het op de flap van zijn debuut. Dat klopt: in zijn wereld is alles harder, rauwer, intenser, grappiger, en geiler dan in de onze. Het decor: een stad. Niet zomaar een stad, maar ‘de grootste grootstad die België ooit gekend heeft’, een soort Brussel tot de derde macht,  waar de daklozen de revolutie uitroepen en de shopping mall een doolhof is. De personages: dolende twintigers die zich overgeven aan bandeloze seks en donkere romantiek. De saus: gitzwarte humor zoals alleen Vandecasteele die kan bedrijven. Joost serveert ons met Hoe de wereld perfect functioneert zonder mij ofwel een grimmig beeld van de zeer nabije toekomst, ofwel een messcherpe kritiek op alles wat er misgaat in het heden. Maar zonder ons lastig te vallen met goede voornemens. Ideaal dus voor de eindejaarsperiode.

Zo glad is de opgevroren sneeuw op de Utrechtse stoepen, dat Manon Uphoff zich zelfs vast probeert te houden aan de staarten van honden die toevallig voorbij lopen. We hebben afgesproken in een Utrechts etablissement, op steenworp van De Dom om te praten over haar nieuwe roman De spelers. Het boek speelt zich grotendeels af tegen het decor van het verwoeste voormalig Joegoslavië. De ik-figuur Manja, die taallessen geeft aan allochtonen, wordt verliefd op de Bosnische vluchteling J. die gedeserteerd is uit het Joegoslavische leger. De liefde is stormachtig, er wordt gecopuleerd dat het een aard heeft, maar het schuldbesef van de man - die zijn familie ginds heeft achtergelaten - staat hun geluk in de weg. Dus keren ze samen terug naar de nasmeulende oorlogsregio, waar de achterblijvers getekend zijn door kwetsuren en ontgoocheling. Zoals J.’s zwager Spiro, die het tegenbeeld is van J.: hij heeft wèl gevochten, is er voor zijn familie gebleven, maar is in alles een afstotelijke man. Manja, die zich voorgenomen heeft op afstand te blijven, wordt tegen wil en dank de nasleep van de oorlog ingezogen. Een verhaal gebaseerd op de ervaringen van de schrijfster zelf. Tenminste, dat dacht ik.

door Maarten Slagboom

‘Mijn leven, dat leef ik, daar zit ik niet voor in de werkkamer. Ik kan er niet genoeg op hameren: schrijvers maken geen boeken om hun leven te delen met jan en alleman. Mijn persoonlijke omstandigheden deel ik niet met zestien miljoen Nederlanders. Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik mijn eigen onderzoeksobject ben. Dingen in m’n leven die er toe doen geef ik vervormd, gewrongen weer in mij werk. Het is een eeuwigdurend gevecht tussen de schrijver en media. Media willen echtheid, terwijl schrijven zo’n wezenlijk kunstmatig proces is. Als je het goed doet vergeet de lezer dat tijdens het lezen, maar je Lees verder »

Bart Koubaa studeerde Arabisch en fotografie in Gent en speelde voor zijn ietwat ongewone familienaam leentjebuur bij zijn Tunesische vrouw. Zijn debuut Vuur werd meteen bekroond met de debuutprijs en is vooral bekend omdat toenmalig minister van cultuur Bert Anciaux er 40 000 exemplaren van weggaf voor een leesbevorderingsactie. Met zijn vierde roman De leraar bevestigt hij alle verwachtingen. Het betreft een intelligente psychologische thriller over een leraar Nederlands, ‘De Kraai’, die van zijn leerlingen ‘voor tachtig procent een Nederlandssprekende automecanicien en voor twintig procent mens wil maken.’ Bart Koubaa voert je mee in het nuchtere, sardonische cynisme van een verzuurde man die op ontploffen staat. Mede daardoor is het ook een onverholen kritiek op het moderne leraarschap, waarin de leraar meer dan een kennisoverdrager ook een seksuoloog, islamkenner, opvoeder en nog veel meer moet zijn. Die kritiek komt overigens niet uit de lucht gevallen: Koubaa werkte zelf op het secretariaat van een school en verzamelde jarenlang de rauwe, ongefilterde uitspraken van het lerarenkorps. Daaruit blijkt vooral een grote onvrede met de richtlijnen van de gezichtsloze moloch ‘Brussel’: er gaapt een grote kloof tussen degenen die het beleid uitstippelen en de leraars die dat beleid in hun dagelijkse lessenrooster moeten toepassen. In De leraar wordt dat pijnlijk duidelijk. De priemende ogen op de cover zijn van de Amerikaanse kannibaal en seriemoordenaar Albert Fish, maar daarmee weet u eigenlijk al teveel.

Zie ook: de (niet eerder gepubliceerde) verkiezingsspeech voor Koubaa Libre door Bart Koubaa.

De bijna naamloze F. groet al zijn buren, consequent. Omdat hij gelooft dat ze dat fijn vinden, maar ook omdat er volgens hem ‘ een opvoedende waarde’  van uit gaat. Het weinig opzienbarende leven van F. wordt door zijn schepper, de schrijver F. Starik, minitieus beschreven in de roman De Gastspeler. F. doet boodschappen, maakt ommetjes in zijn Amsterdamse buurt, maakt een praatje hier, een praatje daar. Belangrijk ankerpunt op de dag is de uitzending van het programma De Gouden Kooi. De gastspeler, waarvoor Starik in augustus de Amsterdamse Prijs voor de Kunst won, is zijn eerste roman in zestien jaar en een met veel mededogen geschreven indringende slice of life van het leven in een stadswijk in 2009 . Starik - dichter, schrijver, beeldend kunstenaar, zanger in de Willem Kloos Groep  - concentreert zich de laatste jaren vrijwel volledig op het schrijven. De schrijver, die onlangs zijn achtste dichtbundel het licht deed zien (Victoria) is ook de drijvende kracht achter het project De Eenzame Uitvaart van de Amsterdamse Poule des Doods, een groep dichters die gedichten schrijft en voordraagt voor eenzaam gestorvenen. De jury van de Amsterdamse Prijs voor de Kunst constateerde terecht: ‘ Starik ziet alles, noemt de pijnlijkste details, maar veroordeelt niets. Hij viert op die manier de kracht van het ongewone, en laat zien dat er schoonheid schuilt in mislukking’.

Zie ook: Nieuw gedicht van F. Starik (niet eerder gepubliceerd): Gras.

Zie ook: De redactie spreekt met: F. Starik.

door Bart Koubaa

Broeders en zusters, kameraden:

Ik stel u voor: mijn partij!

Koubaa Libre, stem op mij!

Ik stel u voor hierbij:

Mijn loop-niet-in-de-valpartij

Eén nieuwe leuze

Dé juiste keuze: Koubaa Libre!

Broeders en zusters, kameraden

Ik zal u bevrijden van het beschimmelde juk

Van het regenboogcircus en de rechtse ruk

Ik doorprik

uw dagelijkse routine

Ik ben uw vangnet, uw trampoline

Leef en zweef en streef

Koubaa Libre en u zit safe Lees verder »

In het boek De Gastspeler van F. Starik gebeurt hoegenaamd niets. Goed, de ik-figuur struint de straten in zijn Amsterdamse buurt af, hij bezoekt de bakker en de supermarkt en groet zijn buren in het trappenhuis. Maar sinds het snoertje tussen kabeldoos en televisie is aangesloten, hoeft hij er ook al niet meer uit voor de videotheek. Op de bank vergaapt hij zich aan de deelnemers van het reality-programma De Gouden Kooi.  Geen detail ontgaat hem. Alles om hem heen, hoe schijnbaar onbeduidend ook, lijkt voor hem even belangrijk, maar wezenlijk contact heeft hij niet. Stariks gastspeler, de bijna naamloze F.,  is ‘iemand die die niet werkelijk deelneemt, omdat hij geen deel van het team uitmaakt, iemand die, meer nog dan anderen, voorbijgaat’. Daarmee past hij naadloos in het oeuvre van Starik, dat gedomineerd wordt door poëzie en waarvoor hij eerder dit jaar de Amsterdamse Prijs voor de Kunst ontving. Een bedrag van 35.000 euro voor een oeuvre dat volgens de jury onder meer ‘de schoonheid van de mislukking’ toont. Het bedrag heeft hij veilig weggezet op een spaarrrekening tegen twee procent rente. Het hele bedrag? Nou ja, een mooi lederen zadel voor zijn fiets, dat is de enige besteding die hij al gedaan heeft van het geld, vertelt F. Starik in een Jordanees café, waar hij de oorsprong van zijn werk toelicht.

door Maarten Slagboom

‘De Gastpeler’ kent vertrouwde thema’s maar het is je eerste roman in 16 jaar. Waarom moest dit een roman worden?

‘Voor een artikel in een krant had ik een stuk geschreven over mijn buurman, een wijnhandelaar die boven me woonde. Fascinerende kerel. Een fantast, die boordevol bizarre verhalen zat. Ik mocht duizend woorden schrijven, maar dat stuk telde al snel drieduizend woorden, en daarna kreeg ik helemáál de smaak te pakken. Ik wilde ook de rest van het huis beschrijven, het hele trappenhuis door. Sterker, ik wilde een rondje door de hele buurt maken. Het breidde zich steeds verder uit. Eigenlijk het omgekeerde proces als bij gedicht. Uiteindelijk verdween juist die ene bovenbuurman met zijn eindeloze stroom verhalen uit beeld. Omdat mijn hoofdpersonage, de bijna naamloze F. die oorspronkelijk ‘ik’ was, steeds eenzelviger werd, alleniger, steeds verder verwijderd raakte van de wereld. Hij werd steeds magerder en maller, ook.’ Lees verder »