Vanuit de Kapel van Blijburg, met zicht op het IJsselmeer, spraken Jeroen van Kan en Lotje IJzermans allereerst met Saskia de Coster. Zij keek terug op haar week in afzondering. Daarna kwamen de veelbesproken boswachter Jan Willemse en de koerier en havenmeester Rob Meijer (eindelijk) aan het woord. Zij brachten de gasten vanuit de haven van Lunegat naar het eiland Senneroog - en haalden ze ook weer op. Zij waren tevens het aanspreekpunt voor noodgevallen en aan hen werd de audio, tekst en foto’s dagelijks overhandigd. De Avonden is veel dank aan Jan en Rob verschuldigd, alsook aan Gea, de vrouw van Rob, die de inkopen deed en ervoor zorgde dat bijvoorbeeld de pijnstillers het eiland bereikte als die nodig waren. Dank, nogmaals.

Door de sneeuw konden Ester Naomi Perquin en Menno Wigman de Kapel van Blijburg niet bereiken. Per telefoon lichtten zij toe hoe hun verblijf van elkaar verschilden. Tussendoor was er muziek van De 4Tuoze Matroze, de formatie rond singer-songwriter Cees Koldijk, die bekend staat als de vernieuwers van het Nederlandse Zeemanslied.

Mopshond 11 bleef afwisselend heel rustig onder (zie foto) en werd dan plots behoorlijk agressief van het gewaad.
Zelf ben ik blij dat het experiment erop zit en dat ik de boerka weer over de haag mag gooien.
Handig? Voor onhandigen als mezelf: not.

Warm? Not. en evenmin verfrissend in warm weer, kan ik me voorstellen. het is een zwart vliesje.

Mooi? NOT. Ik voelde me net een Fatboy zitzak.

In the forest is a monster.
It has done terrible things
So in the woods, it’s hiding
And this is the song it sings:

Who will love me now? Who will ever love me?
Who will say to me: you are my desire, I set you free?

Vergis ik mij of hoor je in het Engels veel meer frases genre I will set you free dan in het Nederlands? Ja ongetwijfeld hoor je in het Engels meer Engelse frasen. Maar ik heb het over het Nederlandstalige equivalent, over liefde gekoppeld aan bevrijding of vrijheid.
Als Marco Borsato zingt over vrijheid, kijkt hij zuur naar de ander die zelf haar vrijheid claimt. Voor hem (als gedupeerde) maakt zij een negatieve keuze. Vrij zijn, ze wil alleen maar vrij zijn. Foei.
Dat is heel anders bij een pakweg eveneens grijsgedraaid (aargh) nummer als Stings If you love somebody, set them free. In dit nummer is het de spreker die de geliefde de vrijheid geeft om te doen en te laten wat die wil, als het ware als een bewijs van zijn liefde. Het monster in PJ Harveys nummer Who will love me now? hierboven wacht op een geliefde, om bevrijd te worden uit een zelfgekozen ballingschap. Nu zit het monstertje gevangen in het woud, het verbergt zich daar en wacht tot iemand het zal bevrijden.
Als je zelf je vrijheid neemt, ben je niet goed bezig want dan ben je blijkbaar een dikke egoïst. Maar als je geliefde je vrijheid schenkt? Moet je die dan aanvaarden of moet je dan eigenlijk gewoon beleefd het vriendelijk aanbod weigeren?
Als er iemand naar je toe moet komen om jou(w land) te bevrijden en je dan je vrijheid te schenken, is dat dan geen vorm van imperialisme vermomd als liefde? Of net niet? Is dat net pure zelfopoffering van de schenker, die zichzelf wegcijfert en de baan vrijlaat voor al jouw grillen en verlangens? Of is dat lafheid? Blindheid? Een open relatie?
It’s freedom baby.

A: neem nog een koekje
B: nee dankuvriendelijk
A: jawel jawel
B: nee danku
A: komaan, ze zijn zelf gebakken
B: ok dan dankjewel
A: dat was het laatste koekje (in zichzelf denkend: egoist)
B: o sorry ik had het niet moeten nemen
A: (in zichzelf: uitspuwen zal ook niet meer gaan)

Normaal gezien hangt haar tong godganse dagen en nachten uit haar mond, maar in een cape rondschrijden doet de heldin zelden. (haar in dat capeding gewurmd krijgen is namelijk een ander paar mouwen).

De naam van dit nobele en strijdlustige tweemaaltweediertje?

“Ik heb een leven aangemeten dat heel goed past in mijn uiteenlopende werkzaamheden en daarop is ingericht. De week in Lauwersoog leek in niks op het patroon dat ik normaal heb. Ik word in het dagelijks leven meer geleefd. Dat is misschien een verschil met de vorige deelnemers, die misschien meer gedisciplineerd te werk gaan. Weer zo’n zelfde dag, daar was ik klaar mee. Het was een heel ander bestaan dan dat ik gewend ben. Het was geen grote openbaring dat ik anders zou moeten leven…

Afgelopen woensdag werd dichteres Ester Naomi Perquin vanwege de barre weersomstandigheden met een helikopter van Senneroog gered. Zijn de weergoden schrijver, radio-,tv- en theatermaker Arjen Lubach beter gezind?

Maar de boot is onbereikbaar geworden. Er worden nog naar andere oplossingen gezocht. Via een landtong aan de noordzijde, maar ook dat blijkt geen optie. Ester zegt dat er zelfs wordt gegrapt dat ze haar misschien met een helikopter komen halen. Ze blijft kalm: “Het is een enerverende situatie. Ik voel me hier eigenlijk wel gelukkig! Hoe meer een mens lijdt, hoe sterker het gevoel dat hij leeft!”

SENNEROOG (ANP) - Dichteres Ester Naomi Perquin is woensdagmiddag met een reddingshelikopter van een drijvende bungalow bij het eilandje Senneroog in het Lauwersmeer gehaald.

Perquin zat daar sinds zaterdag voor het Radio 6-programma De Avonden van de VPRO, waarin steeds iemand anders een week lang compleet wordt afgezonderd van de buitenwereld.

Door de extreme vrieskou van afgelopen dagen was de verwarming in het huisje uitgevallen en raakte ook het drinkwater bevroren, zo meldde de producer van het radioprogramma woensdag. Omdat de bungalow vanwege het ijs niet meer per boot te bereiken was, zat er niets anders op dan de hulp van een helikopter in te schakelen.

(c) ANP 2010 alle rechten voorbehouden

Aan R.
Maakt ze je gelukkig, ook als ze er niet is? Denkt ze aan jou zoals ik ooit aan je dacht (ik dacht zo prachtig aan je, daar zul je versteld van staan) en beseft ze wie je bent zoals ik (altijd, altijd, altijd) heb beseft wie je bent? Je vertelde me dat mannetjesleeuwen die de leiding van een troep overnemen altijd eerst de jongen van andere mannetjesleeuwen doodbijten. Dat ze alleen hun eigen nageslacht om zich heen verdragen. Ik zeg op mijn beurt: je hoeft de leiding niet te nemen. Als je maar voor je laat zorgen. Mannetjesleeuwen jagen niet. Die liggen alleen maar in de zon, te wachten. Vraag haar wat ze liever heeft. Ik wed dat ze met een vers bokje aan komt draven. Geloof mij maar. Ik heb van jou het meest gehouden en het langst. Ik heb er kijk op. Draal dus niet, verdorie nog aan toe. Sla die klauwen van je uit – maar wel de goede kant op alsjeblieft.

Aan A (een andere A).
Vertel het ze niet, alsjeblieft. Als je ooit iets van mij begrepen hebt, dan vertel je ze niets. Iedereen heeft recht op zijn geheimen en de geheimen die er tussen ons zijn opgestapeld, die verdienen je onverdeelde bescherming. Daar hoor jij met een machinegeweer om heen te lopen, besef je dat wel? Daar hoor jij kogels voor over te hebben. Ik hoop maar dat je kinderen nooit te weten zullen komen wat een miezerig, vervelend, kleinzielig mannetje jij eigenlijk bent. Wat een onwaardig klein ambtenaartje. Wat een bang pennenikkertje. Weet jij wel wat echte mensen zijn? Echte mensen leven dwars door alles heen. Die hoeven jouw regels niet. Die willen adem halen. Ze willen leven, verdomme. Leven. Dus hou jij je lippen stijf op elkaar, dat is alles dat ik van je vraag. Vertel het ze nooit. Schraap je laatste restjes eer bij elkaar, smeer je geweer, loop het bos in – doe wat nodig is. Blijf zwijgen.

Aan R (een andere R).
Maak je over mij geen zorgen. Het is niet verkeerd afgelopen, zoals jij dacht. Integendeel. Ik ben, voor zover ik daartoe in staat ben, opmerkelijk goed terecht gekomen. Wel denk ik aan je, op gezette tijden. Soms heb ik de behoefte om je te zien. Het zou verkeerd aflopen, dat weet ik (dat weet jij nog veel beter). Omdat ik gehecht ben aan de geur van mijn eigen huis doe ik het niet. Maar je bent slechts één treinreis, één tram van me verwijderd. Dat te weten is belangrijk. (Alleen als je heel oud en blind en eenzaam bent geworden kom ik je zoeken. Eerder niet). Toen ik je laatst jouw gedichten ging kopen ben ik bijna doodgereden door een rode sportwagen. Ik denk dat jij dat grappig zult vinden. Het is ook grappig. Maar er bestaat geen poëzie die het waard is om voor te sterven. Je kunt hooguit geluk hebben, als het zover is. Eén laatste regel in je hoofd en je ogen gesloten.

Aan B.
Waar je mee bezig bent – het is belangrijk. Het is terecht. De kaart die je me stuurde ontving ik kort voor mijn vertrek. Het heeft me goed gedaan. Drama hier, drama daar, schreef je. Drama overal. Waarschijnlijk moet je daar zelf ook een beetje bij glimlachen, als ik je zo inschat. Hoewel dat niets afdoet aan de ernst van de zaak. Wat mij betreft: ik wens een leven voor je waarin je kinderen in- en uit vliegen als postduiven en je wederhelft twee hongerige ogen heeft. Want je bent mooi, van alle kanten bekeken, en je wordt alleen maar mooier en dat doet er eigenlijk niet eens toe. Het gaat om de temperatuur. Je vindt ergens een huis waar je kunt blijven. Als je daar eenmaal het vuur aan de gang hebt, een warme melodie in je hoofd – dan is er niemand meer die komt storen. Ik wens je dat boven alles en dat wil nog wel eens helpen (al weet ik natuurlijk niet hoeveel).

Aan T.
Je vroeg me waarom ik nooit iets gezegd had. Dat is een stomme vraag. Ten eerste ben je een manipulatieve rotzak. Dat is niet bepaald een groot geheim. De term ‘beroepsmoordenaar’ komt zelfs in me op, vindt je dat niet onfatsoenlijk? Ten tweede wens ik me niet te laten ontroeren zonder voorafgaande schriftelijke toestemming – ik hou niet van die warboel in mijn hoofd. Je zult grinniken (oh, die gouden mond, die parels van tanden) maar echt; ik had altijd de teugels in handen. Daarnaast was ik zonder problemen (en in willekeurige volgorde) de paarden, de koets, de modderige weg, het omringende bos, de vogels in de bomen, de eekhoorntjes en de wolven. Des te erger dat ik nog altijd wil schrijven hoe ongelooflijk heerlijk ik het vond (hemeltergend, darmwringend, misselijkmakend heerlijk vond ik het) om al mijn gedachten aan jou te wijden. Dat is de eenvoudige waarheid. Het is toch vreselijk dat iemand als ik er alleen nog maar naar verlangt om me van de bok te laten vallen in de hoop dat iemand als jij me opvangt?

Aan D.
Je mantra werkt niet. Het is niet dat ik twijfel aan mijn eigen belangrijkheid (een beetje) of onbelangrijkheid (helemaal niet), maar ik heb teveel ervaring met het toeval om dat soort zaken in de berekening mee te nemen. Dat is het probleem. Ik heb een man gekend die na een weddenschap zijn eigen hond heeft opgegeten. Ik denk dat hij de weddenschap had verloren, dat hij daarom de hond op moest eten – maar dat heeft hij er eigenlijk niet bij verteld. (Als het  opeten van de hond de beloning was, ik bedoel: als hij de hond op mocht eten omdat hij de weddenschap gewónnen had, nou. Dan vraag ik me af wat er aan de andere kant van de balans stond.) Afijn, ik wil maar zeggen: het noodlot laat zich niet weerhouden door welke waarde ook. Gelukkig heb ik een warme herinnering overgehouden aan die armen van jou en hou ik me daarmee op de been. Ja. Zo is het: jouw armen houden me op de been. Ook kan ik je verzekeren: mijn pizza’s zijn tamelijk fantastisch en ik kan behoorlijk masseren, als het moet. Ik zeg het maar even. Voor als je nog twijfels hebt.

Omdat de oven niet helemaal naar behoren lijkt te werken wacht ik een nadere inspectie daarvan af en stel ik het broodbakken uit tot morgen. Wel ga ik vanmiddag iets aan de vlag doen. Als het me niet lukt om iets aan het eiland toe te voegen, heb ik in ieder geval iets kunnen herstellen. Ik zie mezelf al huilend aan dek staan (bloedmooi en tragisch), de muziek van de Titanic op de achtergrond, wegvarend van het eiland, wuivend naar een weer dapper wapperende vlag. Vaarwel, vaarwel! Nog net ziet de kijker hoe Leonardo di Caprio (die in mijn versie een stuk ouder is en verdomd veel op Hugh Laurie lijkt) onherroepelijk onder de ijsplaten verdwijnt. (Ja, nee, dat klopt natuurlijk niet helemaal, want als de boot wegvaart hadden we hem ook wel kunnen meenemen, maar daar gáát het nu even niet om, het is een film hoor).
De camera zoomt in op mijn glanzende ogen. De muziek zwelt aan.

Zojuist hardop een gesprek met een ketel water gevoerd - de fluitketel hier heeft geen fluit, het is een soort Jeweetwelketel – en daarom hoor je alleen aan het zachte borrelen van het water dat het tijd is om de vlam uit te draaien. Ik had niet zo goed geluisterd naar dat borrelen. Ik was aan het schrijven en dan hoor ik nooit zoveel. Dus tegen de tijd dat ik de keuken in kwam, hing er een flinke stoomwolk. ‘Hoor eens,’ zei ik tegen de ketel, ‘ik wist niet dat je al klaar was.’ De ketel staarde me aan met zijn ene, donkere oog. ‘Je hoeft me echt niet zo verwijtend aan te kijken,’ zei ik. ‘Want het is natuurlijk niet zo dat jij al je tekortkomingen op mij af mag reageren hè? Want als we zo gaan beginnen wordt het een lange week. Ik verwijt jou toch ook niet dat ik hier tegen een fluitloze fluitketel sta te praten? Nou dan.’ Dat laatste vond ik achteraf wel erg onaardig van mezelf. Een beetje onder de gordel. Blijkbaar heb ik een intense behoefte om tot iemand te verhouden – maar waarom het dan direct op zo’n toon moet? Geen idee. Ik wist niet van mezelf dat ik zo in elkaar zat. Het is een beetje zorgwekkend. (Wie was het ook al weer die zei: stel je voor dat je op zoek gaat naar jezelf en je vindt jezelf en je valt tegen? Ik geloof dat ik voor een deel van mijn geheugen op de beschikbaarheid van Google ben gaan vertrouwen. Ook dat nog. Nee, voor mijn zelfbeeld is het allemaal niet zo gunstig.

Maandagmiddag, het NOS journaal vanuit de vrijstaat: de vlag van Treur hangt weer hoog en droog. Ik had geen touw, dus heb ik een vuilniszak in reepjes geknipt. IJzersterk spul. (Wat denkt u er van om vanavond gezellig een kleedje te knopen uit vuilniszaktouwen, als doe-het-thuis-opdracht?).
Het klepje van Maartje Wortel is nog steeds zoek. Als het zo door gaat moet ik mijn zoektocht naar buiten verplaatsen. Dat zou jammer zijn want het sneeuwt best hard – maar er zijn niet zo heel veel plaatsen waar ik nog niet gekeken heb. Goed nieuws: het ijs dat vanmorgen rond de boot lag is verdwenen. Als Rob komt kijken heeft hij geen poot om op te staan, lijkt mij.
Het weer staat aan mijn kant!

Dichteres Ester Naomi Perquin heeft beroepshalve enkele jaren als cipier in de gevangenis gewerkt. Dat resulteerde tot een reeks ‘gedetineerden-gedichten’. Ze is dus ervaringsdeskundige op het gebied van opsluiting, maar niet eerder bevond ze zich aan de andere kant van de deur.

In het boothuis heeft hij een brief voor de volgende bootgast achtergelaten, dichteres Ester Naomi Perquin. Zij is een tijd cipier geweest. “Ik heb veel aan mensen in isoleercellen gedacht. Maar ik denk dat je in een gevangenis nog meer contact met mensen hebt. Hetzij met medegevangenen, hetzij met cipiers. Maar ik denk dat dit erger is…”

Op Senneroog wandelt hij meer dan hij verwacht had en vindt zelfs het doen van de afwas een belevenis. Hij weet inmiddels dat de Duitser Martin op een halve kilometer bij hem vandaan zit, op een plek die De punt heet. Toch, ook al zijn de dagen onwaarschijnlijk lang, hij houdt zich niet meer onafgebroken met hem bezig.

Kamer 421

Mijn moeder gaat kapot. Ze heeft een hok,
nog net geen kist, waar ze haar stoel bepist
en steeds dezelfde dag uitzit. Uitzicht
op bomen heeft ze, in die bomen vogels
en geen daarvan die zijn verwekker kent.

Ik ben al bijna veertig jaar haar zoon
en zoek haar op en weet niet wie ik groet.
Ze heeft me voorgelezen, ingestopt.
Ze wankelt, hapert, stokt. Ze gaat kapot.

Geen dier, zegt men, dat aan zijn moeder denkt.
Ik lepel bevend eten in haar mond
en weet niet zeker of ze me nog kent.

Het zullen merels zijn. Ze zingen door.
De aarde roept. Krijgt vloek na vloek gehoor.

Menno Wigman, zonder noodtelefoon, vanaf Senneroog

Van dichter en essayist Menno Wigman verscheen onlangs Red ons van de dichters. Een boek met essays, reportages en Berlijnse dagboekbladen waarin hij onder andere over zijn bezoek aan de gevangenissen van Oscar Wilde en Paul Verlaine schrijft. De negentiende-eeuwse gevangenissen staan bekend om zijn mensonterende toestanden. Is het ontbreken van communicatie anno 2010 ook mensonterend?

Daarom, van mij geen verhaal hier op de site. Een verhaal is iets voor in een boek. Om u toch te laten zien met wat voor een verhalen ik hier op het eiland bezig ben geweest;

Een voorpublicatie in beginzinnen. Uit: Eilanden. Door: Maartje Wortel

1. Ik ben naar een eiland gegaan. Je weet waarom. Je zei het zelf. Weet je nog? Het was jouw idee. Je zei: als het niet meer gaat tussen ons, denk er dan even over na op een eiland. *

2. Zeg maar Jim, zo noemen ze me allemaal.
Iemand had tegen me gezegd dat ik te vaak lachte. Dat dat heel dom overkwam.*

3. Tegelijk met de dood van de hond was Clementine van Haes ontzettend achteruit gegaan. *

4. Het gebouw lag net buiten de stad aan het water, omringt door weilanden. Ze woonde op vier hoog. *

5. Ik dacht dat het krijgen van een kind mij zou helpen bij mijn werk. Nieuwe ideeën. Ik wilde nieuwe ideeën opdoen. Ja, ik moest een kind. *

6. Als Arie niet in drugs dealt dan dealt hij in auto’s. Daar is hij eigenlijk beter in. *

7. Mijn oma was verliefd op Toon. Ze had een poster van hem op haar deur geplakt. Iedere keer als de deur open ging dan schreeuwde ze: ‘Hee, Toon,’ in plaats van de naam van degene die binnen kwam.*

8. ‘Nee, jij woont op een schiereiland. Dat is iets heel anders.’
‘Dat zeg jij, maar in feite is komt het op hetzelfde neer.’
‘Het komt juist helemaal niet op hetzelfde neer.’ *

9. Ze zijn er weer. De jongens. Ze komen ieder jaar. *

10. Op de boot onderweg naar het eiland toe vroeg ze hem: ‘Hoe tel je vogels?’ *

*
(1. Over een man die van zijn vriendin naar een eiland moet om over de relatie na te denken.
(2. Over een jongen die een eilandje bij Stockholm erft
(3. Over twee oude mensen die naar een eiland gaan om te sterven/laatste dagen door te brengen. Zonder de hond.
(4. Over twee meisjes die zichzelf opsluiten in een kamer omdat ze bang zijn voor een terroristische aanslag.
(5. Over een eilandbewoner die het eiland nog nooit af is geweest.
(6. Van dit verhaal heb ik alleen de beginzin nog maar. Geen idee.
(7. Over het eiland in je hoofd
(8. Over een feestje waarop twee eilandbewoners verstrikt raken in een gesprek over eilanden/schiereilanden.
(9. Geschreven vanuit een eiland.
(10. Over een schrijver die er voor een radioprogramma op uitgestuurd wordt (..!)
(11. Er is nog geen beginzin maar het idee over een eiland met radioactieve straling.)

Zoals dat altijd gaat zullen vijf van de tien verhalen sneuvelen. En dan misschien nog drie van de vijf. Er zijn er ook al een paar gesneuveld nog voordat ze bestonden.
Zoals dat altijd gaat blijft er altijd wel één verhaal over om te vertellen.

BEDANKT VOOR ALLES.
DOEI!

#

Weten dat thuis geluiden voortaan vogels zijn.

Vanmorgen ging dat ding af. Misschien had iemand mij nodig.
Het was A.
Dat stond ook in het scherm.
A belt, stond er.

Ik was de hele tijd bezig geweest met het feit dat ik hier dood zou kunnen gaan.
Ik had er geen rekening mee gehouden dat er thuis ook mensen waren die dood konden gaan.

Hij zei een paar lollige dingen. Zoals:

‘Ik bedenk een aantal boodschappen en vervolgens zet ik die boodschappen om in oneliners. Dat deed mijn vader trouwens ook. Zijn beste oneliner was: democratie is het hebben van recht op ondergang.’

Dan gaat hij verder:

‘Ik heb er zelf ook een stel, oneliners. Mijn favoriete is: ‘Mensen, wij zijn een normaal bedrijf.’ Een andere is: ‘Je moet het geld besteden zoals je thuis je eigen keuken verbouwt.’
De derde: ‘Huiswijn is goed genoeg.’ En: ‘Ook de directeur slaapt in een gewone hotelkamer.’

Een paar alinea’s verder komt hij nog even terug op zijn oneliners. Hij zegt:

‘Nog een oneliner. Mensen vragen mij weleens what’s going on? Ik zei altijd: what’s not going on? Dat is namelijk een hele goede vraag.’

Dat ik vaak woorden als: volgens mij, misschien en geloof ik gebruik. Ze hebben allemaal dezelfde betekenis en zijn krachteloos.

Dat ik boos geworden ben om het woord varendvakantiehuis. Het is eigenlijk van de gekke dat er überhaupt zo’n huisje bestaat.
En dan: www.varendvakantiehuis.nl.
Ik schaamde me kapot dat ik in zo’n ding zat. Echt kapot. De VPRO had al die schrijvers natuurlijk gewoon lekker in een tentje moeten zetten. Blikvoer, geen noodtelefoon, niets. En dan de nacht.
Het probleem daarmee zou zijn dat meer dan de helft van de schrijvers in dat geval ‘nee’ zou zeggen. Vanzelfsprekend.
Nee. Dat zijn wij niet gewend.
Of mooier: Nee. Ik heb een kind.
Ja, daar ben ik kwaad om geworden. Inwendig. Niet zomaar kwaad, maar pislink. Ik heb er met een hamer op geslagen. Ik weet wel dat wanneer je kwaad bent dat meestal op jezelf is, maar ik dacht: als je het moeilijk hebt hier in dit varendvakantiehuis.nl dan ben je niet helemaal jofel. Dan wordt het tijd dat je je arrogante oogjes uitwrijft en begint te kijken naar de wereld om je heen.
Ik heb gemerkt dat ik niet eens zoveel later een stuk milder was. Ik dacht: het ligt eigenlijk toch ook voor iedereen anders. Over de reden van een ander kan ik niet beslissen. Toch was het er een vurig moment, die woede. En het kan zomaar weer opkomen.

In Vrij Nederland (week 43) zegt de schrijver Jonathan Franzen: ‘Je bent niet beter dan je vijand als je woede beantwoordt met woede.’
Dat ik me afvroeg wie ik dit geval mijn vijand was en wie er dan in eerste instantie woedend op mij was.
Dat ik vuur snapte, het opbranden van jezelf.

Dat ik toen ik over mijn zelfgemaakte loopplank liep besefte dat je wanneer je alleen bent altijd op zoek bent naar de juiste balans. Dat wanneer je met iemand bent je samen die plank in evenwicht kan houden.
Dat er altijd iemand is die lichter is. Dat er altijd iemand is die zwaarder is.

Dat een week een vuurpijl is waar je veel van verwacht. Dat er altijd wel iemand is van wie je baalt. Dat er altijd wel iemand is die van jou baalt. Dat je alleen eenzaam kan zijn als je eenzaam bent. Dat er dingen zijn die niet teruggedraaid kunnen worden. Dat er dingen zijn die nooit zullen beginnen.

Dat er schaamte is en de twijfel of je schaamte moet delen of juist voor jezelf moet houden. Dat alles steeds draait om aanvullingen en correcties. Dat je nooit overkomt zoals je wil overkomen omdat hoe je overkomt niet is wie je bent.
Dat wanneer je inzoomt je niet automatisch dichtbij bent.
Dat schrijven makkelijker is dan praten. Dat ik steeds wanneer ik typte dacht: er heeft een dood konijn op dit toetsenbord gelegen. (Zie: kamergast Maarten Doorman, red.)

Dat er sommige dingen zijn die je maar gewoon moet doen.
Dat er niets is om bang voor te zijn.
Dat je het beste je middelvinger op kan steken, je ogen zo wijd mogelijk open kan houden en voelen wanneer het de tijd is om in iemands armen te vallen.

Lieve luisteraar, beste lezer,

Een brief vanaf het eiland Senneroog.
Het voelt alsof ik in een kijkdoos zit. Maar dan is het geen kijkdoos want niemand kan me zien. Ik ben degene die u moet vertellen wat u ziet. Ik ben hier de baas. De maker van de kijkdoos.

Het eiland is niet groot en redelijk onbegaanbaar. Vlak langs de kant is gras. Een strook om te lopen, aan beide kanten twintig meter. Verder is er riet. Zoals u misschien al heeft kunnen horen heeft één van mijn voorgangers een pad gemaakt. De paden zijn er nog steeds maar ze zijn moeilijk begaanbaar en leiden nergens naartoe. Ook staan ze onder water omdat het zoveel regent. Dat neemt niet weg dat het hier ontzettend mooi is. Het is koud maar de zon schijnt vaak en wanneer de zon op het riet schijnt dan lijkt het eiland van goud.

Misschien vraagt u zich af of ik iets mis. Bijvoorbeeld mijn telefoon of Facebook. Het checken van mijn e-mail. De televisie. Een krant.
In alle eerlijkheid kan ik u antwoorden dat ik niets mis. Ik heb zelfs nog geen enkel moment aan die dingen gedacht. Er zijn geen fantoomtrillingen of geluiden geweest. Dat is denk ik heel logisch. Die dingen heb je niet echt nodig en wat je niet echt nodig hebt, kan je volgens mij ook niet missen.

Ik voel me zeer gelukkig. Dat kan ook komen doordat ik tot nu toe veel geluk heb gehad. Het is er gewoon. En dat is niet perse gewoon. Dat besef ik me wel.

Natuurlijk mis ik soms mijn geliefde. Dan zou ik willen dat we samen in het gras konden liggen of dat ze dezelfde lucht zou zien. Al die sterren! En ik kon ondertussen naar haar hoofd kijken. Ze heeft een heel mooi hoofd om naar te kijken.

Als u me zou vragen: maar is er dan echt helemaal niets? Mis je niets? Is er niets waar je het moeilijk mee hebt? Vertel eens.
Dan zou ik u wel een antwoord willen geven.
Dan zou ik even nadenken en zeggen:
Ik heb moeite met de wereld om mij heen en wat ik daarin te betekenen heb.

Wat? zou u vragen. Of als u van mij hield dan waren we samen even stil.
Ja, zou ik zeggen. Mezelf doorkrijgen via de ander, daar heb ik moeite mee. En nu ik hier alleen zit met mezelf ben ik gedwongen om mezelf door te krijgen via mezelf.
U zou er niets meer van begrijpen. Ik zou er zelf ook niets meer van begrijpen, maar het antwoord is al gegeven. Snel zou ik zeggen: Je kan een ander niet de schuld geven van jouw betekenis.
Heb je dat gedaan dan? zou u vragen.
Ja, zeg ik dan. Dat doe ik altijd.
Maar waarom dan? zou u vragen.
Omdat de ander ervoor zorgt dat ik soms wat mis.
(—)
Oké, zou u zeggen. Plausibel.
Wat? zou ik u vragen.
Plausibel, zou u zeggen.

En dan zou ik naar het gat van de kijkdoos lopen, naar het kijkgat en ervoor gaan staan,
zodat u niets meer kon zien.

Groeten van Maartje Wortel

De vrouw verhuisde naar de stad. Ik verhuisde ook naar de stad. Ze had iemand nodig om de ramen te lappen, voor het zicht. De gracht, vogels, toeristen.

Ik lap daar de ramen. Ik zuig de kruimels op.

Een paar dagen voordat ik naar Senneroog ging, belde ze me op.
Ze zei: ‘Als je naar dat eiland gaat, neem je hond mee.’
‘Ik heb geen hond,’zei ik.
‘Dat maakt helemaal niets uit,’zei ze.

Toen ik vorige week dinsdag bij haar kwam, gaf ze me een gedichtenbundel van Wim Brands.
Ze sloeg hem open, ik keek naar haar handen. Haar ogen fonkelden.
Ze gaf met het boekje. Ze zei: ‘Lees dit eens.’

Met mijn jas nog aan stond ik in de woonkamer. Ik las:

Ben je een bezoeker
vroeg de hond.

Ja, antwoordde ik.

Slechts een bezoeker,
vroeg de hond.

Ja, antwoordde ik.

Neem me mee,
zei de hond.

(Robert Lax. Uit: Neem me mee, zei de hond. Van Wim Brands Nieuw Amsterdam.)

Er is teveel tijd om te twijfelen. En dat ik thuis gewoon doe. Mijn hoofd is een rommel.
Wat een rommel wat een rotzooi en wat een troep (tekst: Extince) heb ik er van gemaakt. Voor sommige mensen. En dat het me spijt.

In de douche is een spiegel. Je kan je hele naakte lichaam zien wanneer je staat te douchen. Omdat ik helemaal alleen ben heb ik mezelf goed bekeken.

( *) Er is de gedachte dat de bovenste drie stukjes bij elkaar horen.

#
Reacties:

23:09 Boukje zegt: Wat een saaie kut uitzending was dat zeg. Ik ga niet meer luisteren.

23:09 Gerard W zegt: Ik heb genoten. Was weer top!

09:23 Pappacoolsh zegt: Wat een kuthoer! Je hoort aan die stem dat ze lelijk is.

12:11 Roundabout zegt: Ik heb nu lunsjpause, luister er ook net naar. Nog ff geen mening.

14:39 Donkey zegt: Kheb dat boek gelezen laatst. Dit is jouw huis heet het. Heb ik zo linea recta bij de buren naar binnen geflikkerd. Geen enkel rond verhaal zit er in. Geen lijntje, snap je? Boycotten die handel, dan zijn we snel weer van zo’n meissie af. @ Boukje: ben jij Boukje de Vries?

14:43 Roos Brakkee zegt: Die laarzen waren heel duur, zus. Als ze nu lek zijn heb jij dat denk ik gedaan. We hebben het er wel over als je terug bent. Dan een kof, knof? Ik ben heel trots op je hoor. Sowieso.

14: 46 Kleinliefprinsesje zegt: Gaap!

14:47 Boukje zegt: Nee.

14:59 Michelle Deleuze: Prachtig! Rake observaties. Beterschap.

15:00 N. van O. zegt: Kent iemand Maartje Wortel al ergens van?

15:01 Senseootje zegt: Ze heeft een zwarte vriendin volgens mij.

14:50 IKLEEFALLEENVOORJOU zegt: DEZE REACTIE IS GEWEIGERD DOOR DE REDACTIE VAN DE VPRO WEGENS DISCRIMERENDE UITLATINGEN.

Als ik water opzet voor thee en/of koffie in de fluitketel zonder fluit, (dus: als ik water opzet voor thee en/of koffie in de ketel) dan zie ik Jaap de fuut uit het keukenraam.
Ik zeg: ‘Hee, Jaapie.’ En hij gaat voor mij onder.

(avond)

Of vogels ook slapen?

(nacht)

(Sky at night – I Am Kloot. It’s just the night) (PIAS)

Met in a gale, raised in a storm, we live in a house
made out of straw, let down your hair, take off your
clothes, there’s nobody there so nobody knows, after
all it’s just the night.

Call out nobody’s name, fall out with yourself again,
it’s just the night in your veins, after all it’s just
the night.

- Heb Jaap de fuut gezien. Ik herkende hem meteen. Alles gaat hier goed.

Verder dacht ik aan mijn broer. Hij is groot en lang en hij ruikt naar sigaretten en winegums. Hij is hovenier. Hij vertelde me dat hij wel wist wat hij met zo’n eiland aan zou moeten. Ik heb zijn tekeningen gezien. Hij zei: ‘Neem een kettingzaag mee.’
Als ik hem zijn gang zou laten gaan dan was er nu geen eiland meer over.
Hij zoekt nog werk.

Ik dacht ook aan de codetaal die ik afgesproken had met mijn vriendin. Om te laten weten dat ik haar mis en dat soort onzin. Ik ben de codetaal vergeten omdat we nooit geoefend hebben. Het was iets met pindakaas op brood. Was pindakaas op brood nou goed of slecht?

De taxichauffeur reed gelukkig in de auto van zijn baas.
Ik zei: ‘Wat een vies kleurtje heeft deze auto.’
Even dacht ik dat het een hele vervelende rit zou gaan worden maar de taxichauffeur voelde zich geloof ik aangemoedigd door mij. Dat ik over vieze kleurtjes was begonnen.
Hij zei: ‘In Amsterdam moet je niet zijn.’
Er viel een stilte. Zelfs de auto maakte niet al teveel geluid. Het was een auto van een duur merk. We reden langs het Oosterpark. Ik zag een meisje lopen die ik kende.
‘Met al die Marokkaantjes,’ zei hij.
Ik dacht: ‘Oh oh….. daar gaan we weer.’

Ik had zin in rust, geen mensen met al hun gepraat, meningen.
Ik had zin om naar het water te staren, niemand die zou vragen waar ik aan dacht.
Ik wilde de ondergaande zon zien zonder dat gebouwen mijn zicht in de weg stonden, geen getoeter en in de verte het geluid van een ambulance. Niemand die “kuthoer” schreeuwt vanaf de fiets.
Ik wilde kleine zwanen en zilverreigers zien vliegen en dat ik niet wist dat het een kleine zwaan of een zilverreiger was. Dat ik die dingen op zou moeten zoeken in een boekje en daar de hele dag over zou kunnen doen.

Wat ik niet wilde was dit gesprek voeren.
Toch vroeg ik: ‘Welke Marokkaantjes bedoelt u?’
‘Gewoon,’ zei hij. ‘Allemaal.’
Ik vroeg: ‘Dus u zou wel alleen naar een eiland willen?’
Ik dacht: dan is hij overal vanaf.
‘Nee,’zei hij, ‘dat lijkt me dodelijk saai.’

#

Een taal kan je mij niet leren, maar gedichten kleven vast in mijn hoofd. De taxi reed gestaag door, de stilte voelbaar. Ik keek uit het raam naar de grijze gebouwen die wegvielen tegen het grijs van de lucht en binnen in mij declameerde een stem:

Van alle mensen wie
het lachen is vergaan,
loopt een op de drie blind over je heen
en kijkt dan om.
De wereld is juist niet van iedereen,
dat slag.
De overige twee vallen niet op.
Hun armen bungelen halfstok.
Onder hun tong zit gram.
Ze kennen haast geen zinnen
zonder tss.
Zo zuinig zijn ze op hun lucht.
Je staat erin voor je het weet.
Heb ik iets van je aan misschien
is uit hun mond geen vraag.
Een wenk: kijk naast hun kleren.
Wijs naar elkaar, wijs naar
het water met de zon erboven.
Zeg blije dingen als:
wij moeten zeer de moeite zijn,
als zelfs de zee tot hier komt,
weggaat
en zich weer bedenkt.

(Gedicht voor gelukkige mensen, Bart Moeyaert, als ik me niet vergis: Querido)

2. Op de boot. (Jan Willems)

Vlak voordat de boswachter/schrijver me dan echt helemaal alleen op het eiland achterliet zei hij:
‘Als je denkt dat er een mens is, dan is er geen mens.’
Ik keek naar hem en ik dacht: ‘Hoe moet ik daar deze week nou nog overheen?’
Hij vroeg: ‘Heb je een geheim project?’
En ik wou dat dat waar was.

3. Op het eiland.

In de boot lag er een brief voor me klaar op tafel. Een soort van erfenis eigenlijk. De brief was van Tommy Wieringa. Hij had oordopjes tussen het papier gestopt.
(Tegen het geluid van de zuidwestenwind.)
Ze waren pluizig en roze.
Het is zaterdagavond en ik denk aan Tommy Wieringa. Hoe hij hier in bed zou liggen met die roze oordopjes in zijn oren en uit het raam kijkt, de zwarte nacht in, zonder de inhoud van die nacht te hoeven horen.
Om hem te bedanken heb ik zijn sterfplek bezocht. Natuurlijk vlogen er boerenganzen over. Ik keek naar de donkere aarde, afgebladderde takken, mijn eigen laarzen, ik ademde diep de koude lucht in en zei plechtig, hardop: ‘Bedankt.’

Toen ik opkeek zag ik dat de gehaakte vlag van Franca Treur alles was wat er overgebleven is na de rituele verbranding.

Ik ben gaan geloven.

4. P.S.

Bedankt voor de post.
Franca,
Tommy,
en Marie. (Kus en ja, ik wil! Natuurlijk wil ik. Bel jij mijn ouders?)

Vorige week kreeg Maartje Wortel nog de Anton Wachterprijs 2010 toegekend voor haar verhalenbundel ‘Dit is jouw huis’. De Anton Wachterprijs is een tweejaarlijkse onderscheiding voor het beste literaire debuut naar het oordeel van een vakjury. Zal het deze week weer feest zijn?

Hij zal straks tot de dieren spreken, van de aalscholver tot de zeearend. “Ik zal hier over het eiland rondgaan als een prediker en overal mijn geloofsbrieven overhandigen. En vertellen wat mijn eco-cultus, deze kleine mystiek van de verdwijning, nu precies inhoudt. Ik zal ze vertellen dat in het hart van de cultus zich de leegte begint. Zoals sommige kloosters zijn gebouwd rond een leegte. Zo is dat hier ook. Leegte is het mooiste en het hoogste. De leegte van het eigen verdwijnen, uiteindelijk, daar zal het om gaan.”

Hij is begonnen met het oprapen van het afval dat aan de oevers is aangespoeld. “Dat is een gevolg van het denken over het onbestaan: uit de weg ruimen wat naar ons verwijst.” Hij gaat een lichaam maken van het afval en dat lichaam zal worden vernietigd bij zijn vertrek. Ook de kerk zal worden vernietigd. De grootste vondst van de dag is een autoband, een revolutie op het eiland.

Ik antwoordde niet maar vroeg naar wat zij deden. Vissen, zeiden ze. Ze hadden niks gevangen. En waar gaan jullie nu naartoe? Lunegat, de jachthaven.
Ze startten de motor en zeiden gedag.
Dat de motor uit was, betekende dat ze aan land hadden willen gaan. Een kijkje nemen doe je met de motor aan, omdat je daarna doorvaart. Dat leek nu niet het geval. Ze waren de kom van de haven binnen gevaren tot bij het boothuis, en hadden toen de motor uitgezet omdat hun schip voldoende vaart had om de laatste meters naar de kant te overbruggen.
Ze hadden het huis gemakkelijk in gekund, het slot van de voordeur was stuk.
Toen ik uit het riet kwam, keerden ze hun schip.
Hun aanwezigheid riep vragen op. Waarom wilden ze aan land? Wat zochten ze? Wat was er gebeurd als ik niet juist op dat moment was teruggekeerd?
Twee mannen op een boot zijn dan al lang geen twee mannen op een boot meer.
Ze komen stelen, het zijn dieven. Als ik ze had betrapt, hadden ze geweld gebruikt. Het was een smerig verhaal, Deliverance-achtig.
Paranoia heeft, net als de jaloezie, maar weinig voeding nodig; het is een anaërobe woekering. Metastase.

’s Avonds denk ik soms aan ze terug. Wat ’s middags nog geen bezwaar leek, een kapot deurslot, vind ik nu hinderlijk. Ik probeer de deurklink vast te zetten met een bezemsteel, een barbecuevork en een afwasrek.
Soms ga ik naar buiten. Rond de boot is een kring van licht, daarbuiten is het aardedonker.
Ik ben niet alleen.
Net daar waar ik niets meer zie, houdt zich het nameloze op.

Mogelijk ben ik niet de enige met gedachten als deze, naast het bed vind ik een metalen staaf met een plastic handvat op het einde. Een zwaar ding, je slaat er iemand zijn schedel mee in, of breekt zijn arm. Een van de bewoners voor mij heeft hem daar neergezet. Ik weet waarom.

En terwijl hij zijn radioverslag op de flashcard inspreekt, is het gaan stormen buiten, en niet zo´n beetje ook. Hij gaat het eiland op, om nu even iets van de onbehaaglijke kant van de eenzaamheid te proeven. Even uitwaaien. De natuur ervaren. Maar het was, zoals hij laat blijken: onaangenaam…

Goed, laten we nog eens een Persoonlijke Sfeerimpressie achterlaten voor de website. De paradox bevalt me wel. Iedereen twittert en msn-t er op los en geeft zijn privé-leven moeiteloos prijs. Het stond altijd ver van mij. Maar nu ik elk contact met de buitenwereld kwijt ben, op de koerier na, die in zijn oranje snelle bootje morgen weer de usb-stick en de geluids- en foto-kaart meeneemt, maar geen tijd heeft om aan boord te komen voor een praatje, heimelijk vast op instigatie van de VPRO, verlies ik zomaar mijn gêne – mijn digitale onschuld had ik bijna geschreven als dat niet zo koket zou klinken. Laat ik het anders zeggen: juist in deze door de omroep gecreëerde absolute privéwereld verliest het onderscheid met de openbare wereldwijde webwereld zijn betekenis.

Zojuist op het voordek buiten de straffe zuidwestenwind de laatste gauloise in rook laten opgaan (echt getwitter dit, alleen nog te veel woorden) met zicht op het licht van Lauwersoog: sportvelden? De haven? Straks doven de lichten en blijft in het noorden alleen het viervoudige licht van de verre vuurtoren over, als ik het goed zie. Senneroog is duister en ledig, het water klotst onbehaaglijk, de vogels laten het afweten in al die wind of hun gekwaak en gekrijs lost simpelweg op, wie zal het zeggen. Misschien waait die hele krijsende luchtvloot voorgoed naar zee en moet dit natuurreservaat voor zomermaanden een ander core business vinden, watersport, pierensteken, zandhappen of met zeehonden zwemmen.

De uren vliegen om. Welke dichter zei het ook alweer zo kernachtig, er zijn plaatsen te over, er is altijd tijd tekort? Hans Tentije, Cees Nooteboom? Ik kan het niet nazoeken. Hooguit een kwart van wat ik hier naar toe meenam zal ik lezen, nog niet de helft van de muziek beluisteren. Maar nu wel tijd voor de Danziger Kantaten van Telemann, en wat zijn ze goed. Telemann stond bij de Duitsers destijds hoger aangeschreven dan Bach en misschien is dat niet terecht en waar slaat zo’n wedstrijd überhaupt op, maar luister naar zo’n achteloos barok duet tussen sopraan en alt uit Jesu, meine Freude en je gaat voor de bijl: Elend, Not,, Kreuz, Schmach und Tod / soll mich, ob ich viel muss leiden, / nicht von Jesu scheiden en zo is het maar net.
Nu valt de stroom uit en de muziek en staar ik in het licht van mijn beeldscherm als een konijn in de koplampen. We gaan de motor weer starten voor licht en de illusie van een eindeloze reis. Het schip bromt en trilt als vanouds, regenvlagen slaan tegen de ruiten en daarachter het onmetelijke zwart en het wereldwijde web, waar ik nog vier dagen buiten val, dit komt dicht bij geluk.

Gisteren beloofde hij vanuit vanuit Motorschip De Blijde Steven dat hij terug zou komen op de cultuurstrijd tussen barbaren die zich aan de nieuwe wereld van twitter, internet en oppervlakte hadden uitgeleverd en degenen die de teloorgang van de cultuur, het onderwijs en de beschaving handenwringend aanzien. Hij las daarom het boek van Allessandro Baricco, waar hij op terugkomt. Want, zegt hij: “Het is een dwingend onderwerp, temeer nu ik zonder internet, email en telefoon in een ontoegankelijk natuurreservaat zit, als zo’n stom uitgezet Heckrund zonder hooi in de winter. Hoe zien die barbaren van Baricco er dan uit en tegen wie richten ze zich? Gaat het om de jongens en meisjes van Cherso, om Barbie, Sterretje, Bibi en Matsoe Matsoe, die cultuur kontuur noemen? Of om de gestudeerde mensen die voor hun 15 minutes of fame doen alsof ze dat bewonderen? Maar al na een paar dagen isolement lijkt die cultuurstrijd, die mij zo aan het hart gaat en waarin ik soms ijverig mijn mannetje probeer te staan, een stuk verder weg.”

Maarten vervolgt: “Terwijl tegelijkertijd de futiele dingen op dit lege eiland en deze voor anker liggende luxewoning op Motorschip De Blijde Steven aan belang winnen. Nu zit ik ook al met een verrekijker en het vogelgidsje de hemel af te turen en naar de zilverreiger te loeren. En de militaire boot te bespieden die kennelijk dagelijks aan het begin van de middag door de vaargeul aan gene zijde van het eiland voorbij stoomt om het land te verdedigen. Heb ik de slobeend gezien of was het een bergeend?”

In zijn radioverslag zegt Maarten Doorman onder meer: “Ik vind dat een leuke vergelijking: radioprogramma zet schrijvers op een boot bij een eilandje, tv-programma wat jongens en meisjes in een andere vakantiebungalow in Griekenland. Hoe reageren zij, pardon: wij, de jongens en meisjes van Cherso en Senneroog?

Alleen valt al in de eerste alinea het woord ‘elite’ en wanneer in een in het Nederlands geschreven stuk het woord ‘elite’ valt, kun je de rest even moeiteloos uittekenen als het parcours van de tien kilometer op het Europees kampioenschap schaatsen. En omdat hier zelfs ‘çulturele elite’ stond, kon je er vergif op innemen dat de essayist  ten eerste zou laten zien dat dit project nergens op sloeg, en ten tweede dat Cherso eigenlijk een staaltje interessante cultuur was. En ja hoor, zo ging het maar net!

Dit is een zender met een klein bereik, de essayist noemt hem zelfs ‘een goed verstopte verzetszender van de beschaving’, dus ik kan hier op radio 6 wel twee geheime redeneertrucs verklappen die altijd werken. De eerste wordt al een eeuw gebruikt, eerst vooral door communisten en andere progressievelingen, tegenwoordig komt het van links en rechts. Het is de tactiek je standpunt als vooruitstrevend voor te doen, zodat de ander behoudend is, of oud, en niet mee wil met de onvermijdelijke loop van de geschiedenis. U kent de retoriek: die van oude media tegenover nieuwe media, web 2.0, de nieuwe politiek, enzovoort. Bent u tegen een verandering, zeg dan niet dat u tegen die verandering bent, maar dat deze verandering een stap terug is en weliswaar een vernieuwing lijkt, maar eigenlijk terug gaat naar de jaren zeventig. Dan haalt u uw gelijk.

De andere truc is het gebruik van het woord elite, een truc die het vooral in Nederland goed doet. Niet alleen de PVV gebruikt woorden als grachtengordel, elite, ‘De Haagse politiek’, iedereen schermt ermee en je kunt er nooit tegenop, tenzij je de ander tot elite benoemt. Dit programma, De Avonden, is naar een uithoek verdreven, zoals vrijwel alle cultuur van de publieke omroep is weggevaagd. Hoe kwaadaardig moet je zijn om dit ‘een goed verstopte verzetszender van de beschaving’ te noemen, alsof ‘de’ elite dat zelf heeft gedaan? De elite, dat zijn toch de mensen met macht? De elite…”

Het werd als een ontbering voorgesteld en misschien wordt het nog heel erg en onderschat ik wat komen gaat, de eenzaamheid, de verveling, het gemis aan contact met de buitenwereld, het mailen, bellen, surfen en sms-en, maar vooralsnog komt dit dichtbij, OK – laten we het nu eens gewoon geluk noemen. Ga eens na: niemand meldt zich en hoeft iets en ik al helemaal niet. Ik zit op een boot, het is warm, de generator laadt stroom bij en de nogal luidruchtige motor geeft je het idee dat je vaart. Het is donker rondom maar in het Noorden, bij de zeedijk, zie je een vage gloed. Ooit komen we op volle zee. De boot golft heel licht, behaagziek. Rondom mij een paar duizend bladzijden die ik graag lees. Mijn lievelingsmuziek ook. Nu draait een favoriet album van mij van Lou Reed, The Twilight Reeling (1996): You’re an adventurer / you were out looking for meaning / While the rest of us were / steaming … Onder de vloer trilt de motor, we zijn op weg. Er is geen maan, het is hoe dan ook bewolkt en aardedonker buiten.

Ik geef toe, ik heb een fles St. Veran achter de kiezen, met een dozijn fines claires, een caprese, spaghetti alle vongole. En ben dus niet helemaal objectief. Er brandt een houtkachel, waarin namaakhout dient te worden gestopt. Zojuist ontdekte ik dat de verpakking om het hout moet blijven zitten zodat je het daarmee aan kunt steken. Sierra Nevada-hout begint het liefst met verpakking maar ik heb het geheel authentiek toch aangekregen met een lucifer of drie.

I’m a New York City Man / blink your eyes and I’ll be gone… Heel weinig knopen per uur gaan we, maar we zijn op weg. Ik zou de generator uit moeten zetten want de accu’s zijn allang weer vol, schat ik in. Maar we liggen op koers en ik wil dit zachte vertrouwde gediesel niet afbreken. De nacht duurt nog lang want de ochtenden beginnen hier niet vroeg in deze herfstige streken. Nee, niks bâteau ivre, we zijn geheel bij de les, mogen we gewoon eens een stukje varen door de nacht?

Buiten regent het niet meer. Licht geklots. De ganzen geven geen sjoege meer, die hebben we achter ons gelaten. Of zij ons. Als een slobeend een huis over het water ziet varen kijkt hij daar niet van op. De natuur is onverschillig. Zelfs huisdieren zijn niet verbaasd. Misschien maakt verbazing ons tot mens. Vaar door. De bastonen van Hang on to your emotions trillen mee met de motor – we moeten nu ergens halverwege zijn.

Mijn broer was voornamelijk op bezoek gekomen om me te vertellen dat het allemaal mijn eigen schuld was […]. Het mislukken van mijn huwelijk kwam volgens Gerard omdat ik zo stom was om te denken dat ik mijn brood moest verdienen met schrijven.
“Je kan helemaal niet schrijven. Elke schrijver die ik lees vind ik beter dan jou. Heinrich Böll bijvoorbeeld heeft dezelfde thema’s maar die werkt ze tenminste echt goed uit, en Julien Green idem dito, met een sterretje. Als je ophoudt met dat geschrijf, zal je eens zien: dan gaat het allemaal een stuk beter.”

Ik heb hier om moeten lachen.
Het doet mij denken aan het lied Story of an artist van Daniel Johnston. De Nederlandse bosnimf Roosbeef zingt dat lied ook, in vertaling. “Wat jij doet vinden wij niks!” schreeuwt ze uit.
Ik vind in zulke liedjes of teksten troost, merk ik.
Als afkeuring uitgesproken wordt, zoals in Story of an artist, of zoals in het fragment uit Dorrestijns vogelgids, voelt het veel minder pijnlijk aan dan wanneer je ze alleen maar vermoedt.

* Voor wie dit op de website plaatst: op de o in Heinrich Boll moet een umlaut (twee puntjes), (ik weet wel dat u dat wist), maar dat vind ik niet op dit klavier. Wil u het er voor mij opzetten? Dank u wel!

Nadat vanmiddag Rob, de koerier, mij een verse geluidskaart en usb-stick had gegeven, ben ik weer het eiland ingetrokken, om voorbij wat een voorganger hier ‘het bakkersbos’ heeft genoemd (met een bordje ‘bakkersbos’ met pijl naar het hoopje bomen, een bordje dat ik heb verwijderd en opgefikt, net zoals alle bordjes – een veertigtal – die op het eiland in de weg stonden), om voorbij dat bos dus een pad te maken door een dichtbegroeid doornig stuk struikgewas. Dat heb ik gedaan met een stok en met mijn voeten: driftig slaan en stampen tot er ruimte vrijkwam. Een plezant werkje, omdat er veel energie vrijkwam en omdat ik redelijk snel resultaat zag van mijn eerlijke arbeid.
Toen het na een dik uur klaar was, ging ik over het pad verder richting rand van het eiland. Wat ik onderweg vond aan plastic afval en glazen flessen, wierp ik op een hoopje. Eerst nog een soort bosje (vanaf hoeveel bomen spreken we officieel van een bos?), dan door wat riet en toen stond ik aan een duidelijke rand van het eiland.
Mooie plek, dacht ik. En bereikbaar gemaakt nu. Een eind lang (20 meter?) bleef het mogelijk om dichtbij de rand van het eiland te blijven lopen. Daarna werd het weer moeilijker, niet vanwege struikgewas, maar vanwege een soort jungle van hoog opgeschoten dichtbegroeide riet- gras- en ik vermoed bamboesoorten. Stengels van minstens tweeënhalve meter. Ik ontdekte dat ik het snelst vorderde wanneer ik mij zijdelings voortbewoog terwijl ik met mijn laars schrijlings het riet omverduwde om dan de richting van het neergebogen riet te volgen. ‘Sluwe vondst, baby, handig’, hoorde ik mijzelf toespreken in de zompige wildernis.
Het probleem, bleek, was dat dit alleen werkt ‘met het riet mee’.

Het zit namelijk zo: riet groeit meestal niet recht omhoog, het groeit in een richting. Waarom en hoe, dat weet ik nog niet, maar het is wel zo. Tegen het riet in werkt de techniek van het zijdelings-schrijlings omverduwen niet. Je moet je voet hoog genoeg tegen de stengels plaatsen maar omdat je tot boven je enkels in het water staat krijg je je been niet ver genoeg de hoogte in wanneer het riet je tegemoet gegroeid komt. Gewoon rechtdoor gaat ook niet: je komt na een viertal passen vast te zitten in een knoop van stengels en gewassen die zich om je middel en voor je borst heen krullen. De gedachte ‘het kan niet dat dit niet kan’ drong zich aan mij op dus ik zette toch door, tegen beter weten in, een minuut of twee-drie, terwijl ik nauwelijks vorderde.

Dan bleef ik staan. Waarom moest ik nu weer verder? O ja, om het hele eiland langs de rand rond te lopen. Ik kan mij niet meer herinneren waarom ik dat een goed idee vond. Een soort verloren gelopen Indiana Jones die ineens niet meer weet in welk avontuur hij speelt en wie er waarom van welk onheil gered moet worden. Zo. Op een halm gras vlak voor mij een rups. Een kleine krulrups met kleurtjes. Dag rups.

Dus heb ik mijn plan laten varen. Dat ging erg vlot.

Wat ik niet mis op 25 oktober om 20u19 (hoewel ik wel dacht dat ik het ging missen):
GSM
TV / Krant
Internet
Mijn vrouw
Drank

Wat mij meevalt van mijzelf op 25 oktober om 20u21:
Dat ik alleen kan zijn
Een fijne verstandhouding met de natuur hier: ik weet mij door de natuur aanvaard en dat is wederzijds

Wat mij tegenvalt van mijzelf op 25 oktober om 20u24:
Dat ik nog niet ben gaan zwemmen uit schrik voor de koude van het water terwijl ik weet dat ik ervan zal genieten
Dat ik het mij te comfortabel en gezellig maak

De Vlaamse cabaretier Wim Helsen legt zich voor zijn verblijf op het Lauwersmeer nog een aantal extra beperkingen op. Muziek en boeken worden thuis gelaten, hij geeft zich geheel en vrijwillig over aan het experiment. Hij neemt zelfs geen sigaretten mee, in de hoop nu eindelijk eens van het roken af te komen…

Ze hoopte in de afzondering te ontdekken of ze dat gevoel kon terugdraaien. Maar helaas, ze moet concluderen dat het haar niet gelukt is. Nilgün: “Ik hoopte die eigenschap te elimineren, maar integendeel, het werd juist versterkt. In de eenzaamheid begon de onmacht juist meer de macht over mij te nemen, dan de kracht die ik normaal bezit in het liefhebben, het koesteren…”

Ik heb elke dag opgeschreven wat ik at. Het valt me op dat ik elke dag minder en minder ben gaan eten. Ik weet niet hoe mijn lotgenoten het tijdens zo’n week hebben ervaren? Het is niet zo dat er minder eten in het boothuis aanwezig was, integendeel, ik heb nog heel veel eten opgeslagen. Wel dronk ik meer. Voornamelijk water. Normaal drink ik 1 tot 1,5 liter, hier was het wel 3 tot 3,5 liter water per dag.

De grootmoeder stelde voor dat ik haar kleren zou aantrekken en in haar bed zou gaan liggen. En dat zij onder het bed zou kruipen. Ik moet toegeven dat ik het wel heel vies vond om zomaar in andermans bed te gaan liggen. En dan ook nog in een ongewassen bed van een grootmoeder die al zo lang ziek daarin ligt. Maar goed, het ging om een goed doel.

De deur klopte, het meisje kwam binnen. Wat een stuk onnozel. Ze geloofde meteen dat ik haar grootmoeder was. Ik herken mijn grootmoeder niet alleen aan haar uiterlijk, maar zelfs aan haar geur. Maar het verhaal gaat verder. Ze vroeg zomaar waarom mijn oren zo groot waren. Hoe onbeleefd, zoiets vraag je toch niet? Maar ik vergaf het haar, ze is nog klein. Ik probeerde een lief antwoord te geven. “Om je beter te horen,” zei ik. Maar alsof dat niet genoeg was, vroeg ze vervolgens waarom mijn neus zo groot was. Dit is echt pure belediging! Ik weet ook wel dat mijn neus groot is! Maar ik kan er ook niets aan doen, zo ben ik gewoon geboren. Nu had ik al een neuscomplex, maar zo wordt het alleen maar erger. Zoiets vraag je toch niet? Hebben haar ouders haar dan niets bijgeleerd? Ik probeerde mijn gekwetste persoonlijkheid te ordenen. Als klap op de vuurpijl vroeg ze waarom ik zo’n grote mond had. Nou toen werd het me te veel. Ik kon het niet meer opkroppen. Ik vloog van het bed, met alle woede die in mij zat, en ik begon achter haar aan te rennen om haar billenkoek te geven. Iemand moet het doen. En op dat moment kwam de jager binnen met een jachtgeweer. Hij beschuldigde mij van het opeten van de grootmoeder en een poging tot opeten van het kleine kind. Om die redenen schoot hij me neer.

Ik heb dat mens niet eens aangeraakt, bovendien ben ik vegetariër. Die grootmoeder lag gewoon onder het bed, maar ze was oud; stokdoof en half blind. Ze hoorde dus niets, zag niets, en zei niets. Nou dan kom je ver in het leven! Toen ik wakker werd na de verdovende schietpartij merkte ik dat ze mijn maag met stenen hadden gevuld. Ik ben het huis uit gekropen en ik ben meteen op zoek gegaan naar een wolvenarts. Het was goed dat ik die snel gevonden had. Als ik iets later was geweest, had ik dus dood kunnen gaan. Ik ben dus op het nippertje gered. De volgende dag ben ik weer naar het bos gegaan. Maar een heel ander verhaal deed er de ronde. Natuurlijk dacht men dat ik dood was gegaan. De waarheid is anders. In die grootmoeder ben ik ook teleurgesteld. Ze heeft niet eens durven zeggen dat het ook haar plan was. Ik ben gewoon het slachtoffer geworden van mijn goede daden. Haar hoef ik dan ook echt nooit meer te zien. Ik ben diep en diep gekrenkt. Geraakt. Dus alstublieft, vertel dit verhaal niet verder aan uw kinderen. Het doet me des te meer pijn. Ik ben onschuldig…

Nilgün mist duidelijk het internet: “Afgelopen dagen heb ik zoveel momenten gehad, dat ik tegen mezelf zei: dat moet ik even opzoeken, maar dat kan dan niet. Die snelheid, de toegang naar informatie, kennis en wetenschap. Alles moet snel en wel nu.” En tegelijk vraagt ze zich af: “Hoe kun je nog dingen bedenken als alles al in beelden en woorden wordt voorgeschoteld? Of bevordert dat juist het originele denken, omdat je al weet wat er is en dat je dus origineler moet zijn? Of biedt dat juist faalangst, dat je denkt: alles is er al, wat kan ik daar nog aan toevoegen?”

Ze moet het antwoord schuldig blijven en besluit om op het eiland passanten te ondervragen over het fenomeen internet.

Het is inmiddels 25 jaar later. Ik heb ik er mee leren leven. Het is zelfs een grap geworden. Dan zei ik tegen mijn man: “Je oma is hier.” In het begin schrok hij daar enorm van. Hij dacht dat hij een gek aan de haak had geslagen. Nu is dat ook zo, maar ik ben meer een levensgek dan een geestesgek. Hij werd dan lijkbleek en vroeg schimmig: “Eh, wat doet mijn oma dan?” Dan zei ik: “Niets, ze is hier gewoon”. En hij: “Wat zegt ze dan?” En dan antwoordde ik: “Dat weet ik niet. Ik kan haar niet horen.” Op den duur zei hij: “Zal ik de volume harder zetten, dan hoor je haar misschien?” We maakten er grapjes over. Soms vroeg hij tijdens een intiem moment: “Zijn we alleen of is er iemand bij?”

Het is geen issue. Het gebeurt heel sporadisch dat ik voel dat er een geest is. Het komt drie a vier keer per jaar voor. In het afgelopen jaar nul keer. Maar gisteravond, voelde ik dat Anke Groot er was. (In haar radioverslag vertelde Nilgun gisteren dat ze op het Lauwersmeer een oude krant van 29 september las, waarin ze een overlijdensbericht tegenkwam van de vrouw van een van haar regisseurs - redactie). Mijn God, wat vond ik dat eng. Normaal als ik dat voel, dan is er iemand bij me. En als ik alleen ben, dan bel ik altijd iemand. Maar hier ben ik omsingeld door het water. En opeens begaf de accu het. Het licht ging uit. En zelfs de kaarsen bliezen zichzelf uit. Dat was nog het engst, dat die kaarsen vanzelf uitgingen. Terwijl het op de boot toch echt niet tochtte. Het vuur van de kachel maakte licht en ik ben hard naar mijn bed gerend, en onder het dekbed gedoken. Ik durfde niet eens te ademen. Ik dacht, nu ga ik dood van de angst. Mijn hart klopte harder dan ooit. De zweetdruppels op mijn voorhoofd druppelden op mijn hand. Opeens zag ik mijn zoontje voor me. Hij stond voor me met Bibi, zo heet zijn knuffel. Hij zei: “Mama, ik ben bang en Bibi kan mij niet helpen.” Ik vroeg hem in alle ernst: “Waarom ben je dan bang?” Hij zei dat er een hele grote draak in de kamer was. En die draak wilde hem opeten. Ik deed er lacherig over, waarop hij zei: “Mama, het is niet grappig.” Dit moet hij bedoeld hebben, als je er heilig in gelooft dan is het niet grappig. Maar de grap was wel nodig om het leed wat draaglijker te maken. En Anke zou niets doen. Wellicht kwam ze naar aanleiding van mijn verslag van gisteren. En in die houding ben ik gaan slapen. Vanmorgen toen ik wakker werd, keek ik naar de zon die er niet was en zei: “Sorry Anke, ik durfde het niet. Ik kom naar je graf. Als ik je dan voel, dan is het goed. Dat kan mijn verstand aan. Maar in een boot, zo afgelegen, dat lukt me niet.”

Maar de geesten hebben wellicht hun eigen ritme. Eerst koffie. Dat begin hier met water opzetten in zo’n fluitketel, waar ik in geen jaren gebruik van heb gemaakt. De fluit van de ketel deed het niet. Dat was wel jammer, want wat is een fluitketel zonder een fluit? Daarna zette ik de kachel aan, met een lucifer. Ik blies de lucifer uit. Die geur. Oh, mijn god. Die geur bracht me naar een tijd die ik vergeten was. Geur staat volgens mij direct in verbinding met je hersenen, de afdeling herinneringen. Thuis gebruik ik een aansteker. Ik heb er zelfs een meegenomen, maar die raakte op. Dus gebruikte ik de lucifer. Die geur bracht me minstens tien jaar terug. Tien jaar is op zich niet veel, want het ging voorbij alsof het tien weken waren. Maar wat is er veel veranderd! Dat gekruip achter het scherm van je computer. Je zondert je af van de wereld en de computer brengt de wereld tegelijkertijd aan je voeten. Een paradox. Ach, mijn leven is een paradox. Het is zelfs in mijn naam verwerkt. Ik ben geboren met de naam Yerli. Dat betekent in het Turks ‘van hier’, maar mijn leven lang ben ik op zoek waar ik toe behoor. Ben ik van hier of van daar. Daar voel ik me van hier en hier voel ik me van daar, vandaar. Mooi woord.

Hier op het eiland speelt dit alles geen rol. Hier ben ik mezelf, op ontdekkingstocht in een tijd zonder informatie van buitenaf. Al die snelle informatie en kennis zorgen ervoor dat je emoties vertragen. Nu heb ik zeeën van tijd. En ik bedacht… Ik hoor al mijn leven lang ‘je eigen land’. Als in: Ga naar je eigen land, rot op naar je eigen land. Maar wat is dat dan, je eigen land? Als dit eiland van mij zou zijn, is dat dan mijn eigen land? Een stuk grond die je koopt en jezelf toe-eigent? Een land waar ik geboren ben, maar dat ik verder niet ken? Een land dat in mijn hart leeft, maar dat mij al lang vergeten is? Een land waar ik tien jaar heb geleefd, terwijl ik de andere 30 jaar in Nederland verbleef? Een land dat mij achtervolgt, terwijl ik het land niet meer kan volgen? Eigen land? Wat is dat?

En ik ging naar het land van herkomst. Het land waar mijn wortels liggen, zoals dat dan heet. Maar ik kwam weer terug, omdat Nederland mijn land is geworden. Het is me een genoegen om hier te zijn. Om de Nederlander te leren kennen. Om het land te leren kennen dat lager ligt dan de zee, maar verder alles hoog houdt. Het land dat vrijheid hoogacht. Het land dat wel vaart. Het land waar ironie en harmonie elkaar vasthouden en afstoten. Het land waar ik appelmoes en aap-noot-mies heb ontdekt. Een land dat altijd het land van mijn hart zal blijven. Het land waar het vertrouwen het hoofd nog net boven water weet te houden, maar waar helaas het wantrouwen zegeviert. Het land van ooit. In alle schoonheid een sprookje van socialisme, maar waar nu de helderheid is vertroebeld. Een land waar de interpretatie meer betekent dan de bedoelingen. Een land dat de Nederlander zelf heeft geschapen, terwijl God de wereld schiep. Zo klein, maar zo groot in ontwikkeling.

Waar ik ook ter wereld kom, iedereen kent Nederland. Het land van de handelsreizigers. De haven van Dubai, de tunnel onder de zee in Hongkong, het is allemaal gebouwd door de Nederlandse baggeraars. Nederland weet alles van water en land. Dat is ook precies wat ik in al die jaren in dit land heb ervaren: het wankelen en de vastigheid. Ik heb hier geleerd om keuzes te maken, omdat het tussen wal en schip geen prettig leven is. De keuze om naar Nederland te komen had ik niet, als kind van tien werd mij niets gevraagd. De keuze om te gaan heb ik wel degelijk, maar ik blijf omdat ik dit land zo lief heb.

Koester het!
Maak het niet stuk!

Op elke pagina staat er wel iets over de PVV. Het groeit als een klimop. Het neemt over, het maakt kronkels en het zet mensen tegenover elkaar. Vrienden die tot voor kort “PVV nee!” riepen, begonnen ineens met verschillende uitingen van Wilders eens te zijn.

Vorig jaar rond deze tijd was ik bezig met de liefdesbrieven die de studenten van de Islamitische Universiteit in Rotterdam schreven. Het waren er 355 in totaal. Aan iedere brief hing ik een bos bloemen en bracht het naar Den Haag om het persoonlijk aan Geert Wilders te geven. Hij nam ze niet aan, hij kwam niet eens naar buiten. Hij had lak aan het liefdesoffensief van de moslims. Dit paste niet in zijn beleid, moslims die de liefde uiten. Nee, moslims uiten alleen geweld en agressiviteit in zijn pleidooi. Het vreemde was wel dat deze actie heel veel aandacht kreeg van de pers. Maar niemand heeft gevraagd, echt geen enkele journalist, ook geen tv presentator: “Wat staat er dan in zo’n brief?” Waarom krijgt een brief waar een mes aan hangt wel de aandacht voor de inhoud en een brief met bloemen niet eens de prikkeling tot nieuwsgierigheid over de inhoud?

Geert Wilders zegt dat de Islam geen geloof is. Een geloof dat inmiddels al 600 jaar bestaat en geloofd en geëerd wordt door 1,6 miljard moslims in de wereld. Dat is natuurlijk heel slim, als je een geloof opeens vernietigt tot ideologie. Dan heb je daarmee meteen je artikel 1 van de grondwet opgelost. Vrijheid van godsdienst geldt dan niet meer voor de moslims, want het is geen godsdienst volgens Geert. Nee, het is een gevaarlijke ideologie. Straks gaat hij het ook nog een sekte noemen.

Waar zou Geert zijn als de moslims er niet waren? Hij doet de wals, de tango en de cha cha cha met ze. Als ik de macht zou hebben over alle moslims, dan zou ik één ding willen zeggen: Heb Geert lief, dan verdwijnt hij al snel naar de achtergrond. De woede van de moslims is Geert zijn potgrond. Zijn water, zijn zonlicht. Moslims maken Geert tot wie hij is. Maar zelfs als de miljoen moslims in Nederland (waarvan niet iedereen woede tegenover Geert koestert) nu zouden zeggen: Wees niet bang, we zullen je niet aanraken. Dan nog zal Geert niet stoppen. Hij heeft nu geroken aan de macht. Niets is meer verslavend dan macht.

In Maarten, het tijdschrift van Maarten van Rossem - waar ik verslaafd aan ben - vergelijkt Bas Kromhout de PVV-leider niet met Hitler, maar hij vergelijkt de PVV van Geert Wilders met de NSB van Anton Mussert. Mussert was de Geert Wilders in de jaren ’30. Mussert beloofde een nationale wedergeboorte van Nederland, wat Geert nu ook het volk belooft. Om het volk te paaien gaven ze beiden een soort sociaal zekerheidsinfuus. De NSB maakte gebruik van het begrip vrijheid. En dan het hoogtepunt van de vergelijking die Bas Kromhout maakt tussen Mussert en Wilders: De houding van beide heren ten opzichte van de culturele minderheden. Joden en moslims. Mussert verdeelde de Joodse gemeenschap in Nederland in drie categorieën. De eerste bestond uit joden die wij tegenwoordig geïntegreerd zouden noemen. Zij hadden zich cultureel aangepast. Zij hadden hun joodse geloof afgelegd en leverden een waardevolle bijdrage aan de economie en maatschappij. Tegen zulke joden had Mussert geen enkel bezwaar. De tweede categorie bestond uit de orthodoxe joden. Zij hadden zich niet aangepast, maar waren toch brave, godvruchtige mensen. Het was de derde categorie joden die volgens Mussert voor problemen zorgde. Deze bestond uit joden die geen deel namen aan ‘onze nationale gedachte’. Het zijn de kapitalistische uitzuigers en criminelen en extreemlinkse oproerkraaiers. Joden in de politiek, in de journalistiek en in de cultuursector: Ze deugden geen van allen. Zij zouden Nederland willen verjoodsen.

Ik lees zo’n artikel van Bas Kromhout herhaaldelijk over. En nog een keer. En nog keer. En de angst bekruipt mij, hoe we met z’n allen toekijken en het zien gebeuren. De geschiedenis herhaalt zich… Wie het verleden vergeet, is gedoemd om het te herhalen.

Ondertussen zit ik geïsoleerd in mijn boothuis in Friesland. Ik weet niets wat daar buiten in de grotemensenwereld zich allemaal afspeelt. Geen radio, telefoon, e-mails en tv. Niets. Ik heb geen idee. Zojuist dacht ik: Stel je eens voor dat je hier aan het onderduiken bent. Natuurlijk een belachelijke vergelijking, want dit is een lyrische weelde. Maar om te kijken wat eenzaamheid met je doet, om jezelf te ontdekken. Maar stel dat ik hier nu zat met angst om gevonden te worden en afgevoerd? Dat idee lag een paar jaar geleden heel heel heel ver weg, maar nu weet ik het niet meer…

Ziet u enige relevantie in de naam van de straat voor het verhaal? Dat soort kennissen heb ik dus, die mij bellen en zo een half uur in beslag nemen aan de telefoon. Daarom bel ik zelden, neem zelden tot nooit de telefoon op, al dat ruis in woorden maakt mij gek. Dus ik sms. Maar zodanig dat de ander er gek van kan worden. Ik sms ongeveer 300 berichten per dag.

Nu zit ik hier op een woonboothuis tussen de prairie - een eiland op het water. Geen telefoon, geen mobiel, geen tv, geen radio, geen krant, geen mensen, helemaal niets. Alleen ik en mijn herinneringen en feiten van de dag: Ik op een woonboot en het eiland. Ik kan niet tegen stilte, daar word ik gek van. Althans, dat denk ik. Stilte is voor mij inherent aan de dood, de dood is iets waar ik niet bang voor ben, maar van mij nog niet hoeft. Die ultieme stilte, dat komt nog wel.

Ik werd wakker door de orkestra van de wilde ganzen, echt stil is het eigenlijk niet. Ik leer hier weer de zinnen van mijn moeder waarderen. “Luister naar de wind, hij vertelt iets,” zei ze dan. Zo vaag en zo nietszeggend bovendien. Het had een zin van Winnetou kunnen zijn. Klinkt mooi, maar wat zegt het. Of bij een storm zei ze; “Niet bang zijn, de wind danst met de bladeren. Kijk naar de bladeren, ze sterven af. Tijd voor vernieuwing in de lente. Je kunt alleen groeien als je blijft veranderen, net als een boom.” Allemaal mooie zinnen. Haar favoriete zin was: “Geluk is de kunst om een mooi boeket te maken met de bloemen die je hebt.” Heel lang dacht ik wat een prachtige zin, totdat ik dacht: wat een onzin. Stel je voor, je hebt alleen lelijke chrysanten in je tuin. Moet ik daar dan maar genoegen mee nemen? Nee, ik kweek nieuwe bloemen, ik zoek ze op, elders, ik ga reizen, ik ga klimmen, maar ik vind de bloemen die ik mooi genoeg vind om te rangschikken voor een mooi boeket.

En nu werd ik wakker met de woeiende wind. En de ganzen. De wind danste wellicht ditmaal met de ganzen. Dat is wat stilte wellicht met je doet, het leren omgaan met de natuur. De natuur waar we door alle hektiek meer een meer verwijderd van raken. Terwijl het toch echt onze eindbestemming is. Maar misschien ligt daar de ontkenning, onbewust. We willen nog helemaal niet toegeven aan onze eindbestemming. Zo nu en dan een boswandeling. Dan is het goed, dan is het wel genoeg. Het is een ontkenning, want in de stilte rust nadenken, in nadenken rust relativeren. Het ontdekken van je ultieme gevoel waar velen voor weg lopen, omdat dat wat je gevoel je zegt, vaak rationeel en niet prettig is.

Als je gevoel zegt: ik stop met werken en ga eens een jaar reizen. Dat zal vaak in de praktijk rationeel gezien niet zomaar kunnen, omdat de verantwoordelijkheden je niet loslaten. Als je een gezin hebt die van jouw inkomsten leven, dan is het al onmogelijk om deze emotionele wens in vervulling te laten gaan. Tenzij je geliefde een baan heeft en je die vrijheid gunt. En als je vrijgezel bent, dan heb je nog een hypotheek dat loopt. Als ik dan weer terug ben, vind ik dan weer zomaar een baan? Door al die verantwoordelijkheden en de zoektocht naar zekerheid van inkomsten kunnen we niet altijd zomaar onze emoties dienen, dus dienen we het leefpatroon die onze gevoel onderdrukt.

Schrijfster en cabaretière Nilgün Yerli was dit jaar in het theater te zien met het programma De adem van Eva, waarin zij opnieuw naar de wereld probeerde te kijken, alsof ze er voor het eerst in rondliep. Zal haar op Senneroog hetzelfde overkomen?

“Ik ga later weer op het platteland wonen. Ik bedacht het toen ik tegen het vallen van de avond over het eiland liep en ik voelde hoe de natuur zich opmaakte voor de schemering. Ik zag mezelf opeens als kind door een weiland lopen, de koeien ophalen voor de melkstal, en in oliegoed aardappels rapen op een akker waar net gerooid was, en achtergebleven maïskolven verzamelen, om te drogen voor de konijnen. Ik heb altijd heel veel van de herfst gehouden. Vroeger bestond voor ons de herfstvakantie uit mangels trekken (een soort voederbieten die met de hand werden gerooid) en aardappels rapen. Het was mijn lievelingsvakantie. Ik zie mijn broertjes en mezelf nog worstelen met de veel te zwaar geworden jutezakken, die we in een fietskar sjorren en zo achter onze fiets mee naar huis nemen.”

Franca Treur schrijft: “De jam staat nu af te koelen en in te dikken. Ik weet zeker dat die jam gezond is, want iets dat zo lekker ruikt, kan nu eenmaal niet verkeerd voor je zijn. Het is jam van oranje besjes geworden. Gisteren vertelde ik dat ik eerst voor de rode had gekozen, omdat ik die meer de kleur van jam vond hebben, maar oranje jam kan ook heel goed. Ik heb alle teststadia doorlopen om te kijken of ze eetbaar waren. Het besje onder mijn tong houden was het lastigst. Als ik iets in mijn mond steek, eet ik het op.

Het was een intensief werkje, want de besjes lieten erg moeilijk los van de struik. Je moet behoorlijk kracht zetten met je duim en wijsvinger, en dan druk je ze weer snel in pap. Ik heb het dan ook maar bij een bodempje in mijn pan gelaten. Het ging me niet om een wintervoorraad, al had het natuurlijk leuk geweest als er nog wat overbleef voor Saskia de Coster, de schrijver die hier in december zit. Ze zal het hier al moeilijk genoeg krijgen. Maar er zijn hier geen wekflessen of andere lege potjes. De jam bleek trouwens nog door een zeef geduwd te moeten worden, vanwege de pitjes en de velletjes. Ik heb al bedacht dat ik wentelteefjes ga bakken van het oude brood en dat ik die dan met de oranje bessengelei opeet.”

De dikke rechte stengel, die alleen bovenaan enkele zijtakjes heeft, als magere in de lucht gestoken armpjes, heeft op het eind een bol, die bestaat uit een heleboel minuscule twijgjes die allemaal weer een berenklauwtje op zich zijn. En al die bovenste kleine onderdeeltjes samen vormen een soort schermvormige bloem, die je met een beetje goeie wil voor een hoofd met rechtopstaand haar kunt aanzien. En dan heeft zo’n veld met uitgebloeide, bruine skeletten opeens iets van een Dachau Monument. Dat verklaart wellicht ook dat ik altijd een beetje plechtig word als ik erlangs loop.”

Franca heeft een paar berenklauw-tafereeltjes met de camera vastgelegd.

Drie klassieke verzamelcd’s neemt Franca Treur mee naar Friesland. Nog een verzamelcd met ‘allerlei leuke liedjes’, zoals ze het zelf omschrijft. En het album Cause and effect van de Noorse popzangeres Maria Mena. Haar literaire bagage bestaat uit de boeken Agaath van de Zuid-Afrikaanse schrijfster Marlene van Niekerk, I.M. van Connie Palmen, Ontbijt voor kampioenen van de Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut, Uitzicht met zandkorrel van de Poolse dichteres Wisława Szymborska en een dagboek van Hans Warren uit 1952/1953.

Voor de geïnteresseerden het boodschappenlijstje van Franca Treur:
2x 4 grapefruits
2 x bakje bosbessen
3 citroenen
Biologische tuinkers
Jonge bladsla met veldsla
Trostomaten
Peultjes
bleekselderij
Kastanjechampignons
Broccoli
Avocado
Komkommer
Veldsla
Frisee of een ander soort krulsla
Bosuitjes
Cherrytomaatjes
(Half) kilootje Nederlands aardappels
Verse Tijm
Verse dille
Verse koriander
Knoflook
Verse Platte peterselie
Verse dragon
Gehaktkruiden
Tendre Buche geitenkaas
Pecorino Romano
2x Beemster Lite oud 35+ plakken
2 x 1,5 liter AH verse halfvolle melk
AH Hangop braam/ aardbei
Danone Activia pruim
Roomboter Campina ongezouten smeerbare grasboter
Biologische eieren 6 stuks
Zure room
Biologische Ierse gerookte zalm
Scharrelvlees gerookte kipfilet
Hollandse garnalen 100gram
Excellent zalmhaasje 150 gram
Biologisch rundergehakt (kleinste verpakking)
AH Roomboter croissants (afbak)
AH Pain de Mediterrane 2 x half
Muslibrood (half)
Calve pindakaas met stukjes noot
Appelstroop
Cafe OK Biol. Snelfiltermaling
Pickwick Groene thee original, eenkops
Kappertjes
La Tulipe Bordeaux Merlot
Rosemount Diamond Cabernet sauvignon
Quaker HO Havermout
Grand’Italia Tagliatelle a ll’uove
Blikje ansjovis in olie
geleisuiker
AH Roomboter gevulde speculaas duo
2x wasabinoten
AH vers sap sinaasappel 1 liter

Vorig jaar debuteerde Franca Treur met Dorsvloer vol confetti, een roman over een orthodoxe Zeeuwse boerengemeenschap. Het boek is genomineerd voor de NS Publieksprijs 2010. Twee dagen voor haar vertrek naar het Lauwersmeer verscheen er in NRC Handelsblad een kritisch artikel van haar hand over de stemmingmakerij rondom de NS Publieksprijs. Ze is van mening dat de huidige procedure, waarbij de meeste stemmen tellen, op een slechte versie van Pop Stars begint te lijken. Terwijl de andere genomineerden volop campagne aan het voeren zijn, om zoveel mogelijk stemmen te verzamelen, zit Franca eenzaam op een boothuis op het Lauwersmeer…

Intussen kunt u via deze website gewoon uw stem blijven uitbrengen. In totaal zijn er zes boeken genomineerd.

Gerbrand Bakker: “David Pefko noemde mijn grote vriend in een fotobijschrift op grove en schofferende wijze ‘een vogel’, Atte Jongstra maakte geen woord vuil aan hem en tot nu toe heb ik Joke J. Hermsen uitsluitend over aalscholvers en zilverreigers gehoord. Wat is er gebeurd? Waar is Jaap? Of is hij er wel, maar valt hij niemand op? Zo langzamerhand begin ik te denken dat het kan: 15 weken lang mooie radio maken vanaf dezelfde plek, zonder dat mensen in herhaling vallen. En dat leid ik dus af aan het feit dat niemand een woord vuil heeft gemaakt aan die prachtige fuut, de vogel aan wie ik mij daar vastgreep, en die bij terugkomst in jachthaven Lunegat zo wonderlijk transformeerde tot blonde bootjongen. Joke J. Hermsen bijvoorbeeld speelt ‘Radio Senneroog’, met muziek van Mozart en een zeer overtuigende zwoele radiostem. Atte Jongstra bracht het eiland filosofisch en encyclopedisch in kaart en maakte ansichtkaarten voor de kerst of oud & nieuw. David Pefko nam thuis geschreven hoorspelen op. Ik begin het steeds leuker te vinden en liet zelfs de VPRO-producente weten dat mocht er iemand uitvallen, ik wel een tweede dienst wil overnemen. Hiernaast een soort Jaap (zie het weblog van Gerbrand Bakker), maar hij is het niet. Ik had op die boot immers nog niet mijn nieuwe hobby en de foto’s die ik nam zijn in bezit van de VPRO. Hier in het IJ zwemt een paartje rond met nog heel kleine fuutjes (zal wel een tweede leg zijn), die gewoon op de brede rug van papa of mama meedrijven en onafgebroken piepen. Fijn dat er een moment in een leven is dat onafgebroken piepen doodnormaal is.”

De vijfde deelnemer aan Een kamer in het verleden is schrijfster en filosofe Joke J. Hermsen. Vorig jaar verscheen haar boek Stil de tijd, waarin ze de tijd en de tijdgeest kritisch onder de loep neemt. Wat doet tijd met je als je een week lang van iedereen bent afgezonderd?

Ik ga nu navertellen wat hij zei. Het komt hier op neer. De bronnen willen dat de plaats en de naam Esonstad voor het eerst opduikt in de Cronijcke ende waarachtige beschrijvinghe van Vrieslant uit 1578.
‘Hoho, waar heb je dat vandaan?’ vroeg ik-zoveel, de Tweede Hannekemaaier.
De Supervisor bleek zijn gegevens te hebben gekregen van Matthijs van Boxsel, de befaamde Encyclopedist van de Domheid. Een collega van hem. Daar werden we helemaal stil van.

De geschiedenis van Esonstad, ook wel Iesum geheten, begint in 341, toen hij aan de oevers van de Lauwerszee werd gesticht door Odilbald, de 6e hertog van de Friezen. In 808 is de stad geplunderd door de Noormannen, en in 1230 werd de stad door een stormvloed verwoest. De poorten en de wallen stortten in, meer dan 200.000 burgers lieten het leven.
‘Typisch een voorbeeld van mijn tak van wetenschap,’ zei onze Supervisor Imaginaire Geschiedenis. ‘Sneek is de enige Friese stad die ooit stadsmuren heeft gekend, in geen enkel tolregister is de naam Esonstad of Iesum terug te vinden, en in 1230 was er beslist géén stormvloed.’
Intussen is er hier verderop wel degelijk nog steeds een Fries gehucht dat Iesumbuorren heet, Esonbuurt. En bij lage waterstanden zagen de mensen op de slikken ten zuidoosten van Ezumazijl sporen van vroegere bewoning. Dat kan maar tot één conclusie leiden: Senneroog ligt zo goed als op dezelfde plaats als de reusachtige middeleeuwse stad Iesum oftewel Esonstad.

Over Iesum zijn mooie verhalen opgetekend. De burgers legden de hooibalen buiten, zodat ze de hooischuur tegen de zon konden beschermen. Er is een ooggetuigenverslag hoe de Iesumers een aal probeerden te verzuipen. En toen de wijze mannen van Iesum zagen dat het water van de Lauwerszee begon te borrelen, gooiden ze er al hun meel in. Ze sprongen er meteen achteraan om de pap te proeven en zijn allemaal verdronken.
‘Domme verhalen,’ zei onze Stoksnijder.

Maar… Te dom om waar te zijn? Dat werd in pas 1951 eens grondig onderzocht. Er werd een wetenschappelijke expeditie naar hier op pad gestuurd, onder leiding van Doctor Assien Bohmers, een oudheid- en sibbekundige die in de oorlog nog voor Himmler had gewerkt. Later zou hij beroemdheid vergaren als de man die de valse vuistbijlen voor de archeologische oplichter Tjerk Vermaning in de grond had gestopt.

‘En die Iesum-expeditie was op Senneroog?’ vroeg een van onze ikken.
‘Hier recht aan de overkant. En of ze vondsten deden, driehonderd meter uit de kust. Een stuk hout, potscherven, en een serie kuilen die bewezen dat de huizen kriskras door elkaar, zonder stratenplan, waren gebouwd. De Leeuwarder Courant heeft er destijds uitgebreid verslag gedaan. Van alle vondsten bij die opgravingen zijn gedaan is tegenwoordig echter geen spoor meer. Nog geen potscherf.’

Bij deze samenvatting laat ik het. Ik hoef niet te zeggen dat het applaus hartelijk was. Onze Supervisor Imaginaire Geschiedenis had zijn plaats in ons gezelschap bewezen. Toen ik naar buiten keek bleek de regen te zijn opgehouden. We hadden ons geen minuut verveeld.

‘Als je alleen bent, verkeer je in slecht gezelschap,’ heeft Sartre eens gezegd. Nu, kwade vrienden mijdt men als het kan. Buiten blijven dus, doorlopen. Want in de drijvende blokhut die ligt aangemeerd tegen het Senneroogse foetusbuikje zit misschien wel de onaangenaamste aller ikken hier ter plaatse koortsachtig op zijn toetsenbord te slaan. Tekst. Wat eens begon als jongleren in de vrije tijd, spel, is verworden tot typomanisch hamerwerk. Slavenarbeid. Rood hoofd, roken, wijn.

We schrijven eind september. Soms regent het en moeten we naar binnen met ons allen, in de blokhutboot. Krijgen we scenes, want daar zit hij. Hij wil dingen van ons, om op te schrijven.
‘Geef me stuff! Harde brokken. Mag het ergens over gaan wat ik te schrijven zit? Wees daarbij wat guller met gevoel, geef me zicht. Wat gebeurt er buiten? En heren… Gaan er dingen om in ons verstand?’

Vanochtend begon de eerste volle dag alhier. De zon deed een lamme poging, je kon het nauwelijks zondag noemen. Er was dreigend zwerk. Dat spuugt al uren kringen in het water.
Deze laatste zin bracht ik naar onze ikken-secretaris, die er kort op kauwde en me toen weer de druppelnatuur inbonjourde, voor tekst van meer portée.
‘Met gezwijmel kom ik nergens.’
Wij weer naar buiten.
Ik hoorde hem in ‘t voorbijgaan typen op de maat van Bach. Wat zou hij schrijven?

Met wie zijn wij hier? De secretaris noemde ik al. We besloten tot projecten om hem van de wal te houden, aan boord, vlottend met zijn werk. Onder ons deelden wij de functies uit. Er is een Eerste Stokkensnijder, een Commissaris Encyclopedie, een Keukenhoofd. Zojuist dacht een of andere onverlaat hier aan te meren, met een plompe schuit vol nieuwsgierig volk. Hij werd afgeblaft door de Souschef Oeverdienst, die zorg draagt voor noodzakelijk isolement. Er volgden er nog twee, in ranker wankelmoterdrijvers.
‘Wend de steven. No passeran!’
De Souschef is dus al vol in functie. Nu de anderen nog. Zo tellen wij een Supervisor Imaginaire Geschiedenis, voor het historisch fundament van ons verblijf. Zijn dienst is nog niet ingegaan. Hetzelfde geldt voor het Pieperhoofd van het Plantingsministerie. Wel weer werkzaam is de Tweede Hannekemaaier van Departementale Ontginningen, en… Ik vergeet nu – met excuus - vast nog twee of drie van de broederbond van ikken. Het zijn er nogal wat.

En wie ik ben? Chef Déroutage. Ik fluister onze secretaris teksten in.

Het heeft iets van een eigen Republiek, die aan een vrijstaat zou doen denken (Vrijstaat Senneroog) als niet de drukke buitenwereld aan alle overkanten ons omsluit. Die buitenwereld is contactgebied, het intermenselijke land van internet. Waar het zindert, waar het grind onder naderende voetstappen immer knerpt. Waar men in verbinding is.

Hier is niets. Men staat van alles vrij.

Ze stuurden een bewaker op ons af. Ik zag hem heden ochtend door een kijker ten westen op de dijk staan turen, om te kijken wat wij doen. Zijn naam is Jan. Een stralende jagerman. Hij had zijn krachtfiguur tussen vliegtuigvleugels gewrongen en kwam vanmiddag ter controle in een F-16 over. Helicopters heeft hij ook, en grote boten. Zogenaamd om ons te redden als het moet.
Men is bevreesd voor de ontwikkelingen die wij in scene zetten, hier op de foetusplaat. Met kent ons voortvarend Ontginningsdepartement, en de noeste krachten van de Eerste Stokkensnijder.

Er zitten echter andere kanten aan. Want wat als ons bestaan vergeten wordt? Dit ongeboren foetusland biedt grond die nauwelijks voeden kan. En dan nog komt de winter, wanneer niks meer groeit. Het is Jan die ons hier opgesloten houdt, maar het is ook Jan die ons bevrijden kan. Volgens alle Stockholmsyndroom-voorschriften en overlevingsreglementen vinden wij hem allemaal een reuze fijne vent.

Wij hebben ons heden met de natuur verstaan. We moeten wel, er is niks anders. Broeder Zilverreiger heeft ons zich laten zien, er was contact. Een duindoornstruikje prikte stekend, het vergaderd eendengenootschap heeft naar ons gesnaterd dat het een oordeel had, een eenzame meerkoet bewees ons door haar rietvlucht dat wij waren waargenomen. Ik heb onze secretaris opgedragen hier melding van te maken, wat hij tandenknarsend deed – hij vond het dun. Tevens moet worden genoteerd dat genoemde naslagwerkencommissaris een aanvang heeft gemaakt met een Encyclopedarium, het landschappelijk lexicon ter bevordering van inzicht, uitzicht. Ontworpen & uitgevoerd vol heen- en weerverwijzingen, die ons diepste wezen hartgrondig verbergen.

Dit Senneroogse schuilgaan is troost en genot gelijk. Ikken klinken, ikken blinken, zoals de dichter Staring zegt. Dat wij ons hier, op deze plaats, vertonen is slechts een wederdienst, die aarzelend wordt verleend. Liefst zouden wij nooit meer van ons horen laten.
Onmiddellijk protest van onze secretaris:
‘Dat laatste is regelrechte quatsch! We hebben vrouw en kroost, en dan nog drieduizend lieve Facebookvrienden…’
Altijd dwars, daar is hij schrijver voor. Ditmaal draaide het zelfs op heuse werkstaking uit.
Zodat ik het schrijfbord nu hoogstpersoonlijk zelf ter hand genomen heb, terwijl hij – heengezonden - in arren moede over het eiland zwerft. Ik zag hem al driemaal voor het raam langs schuiven. We wachten met zijn allen tot hij smeekt of hij weer naar binnen mag.

Wij drinken thee, declameren verzen van de dichter Bilderdijk:
Daar ik in eenzaamheid ons-zelven onderhield,
het hart stond voor ’t begrip van ons niet meer open,
We waren door een stillen geest met eigen oog bezield…
Zo gaat de zondag voort in millimeters. Tijd die vordert als een schaap door ’t veen. Verveling? Toch geen sprake van. We ouwehoeren voor het vaderland. Blinken, klinken, bonte boel. Schuddebuiken, zo onder ons. Laat Sartre maar wat praten. Wij zijn bijzonder genoeglijk in vereniging alleen.
Hoor ik daar onze secretaris op het blokhutbootdeurtje kloppen?
‘Ach kom toch binnen lieve vriend! Van onze ikken laten wij niemand buiten staan!’

(Morgen in deze kroniek: mededelingen van de Supervisor Imaginaire Geschiedenis.)

Cd’s
De verzamelde werken van Grieg, Charles Valentins Alkan Esquisses, De tijd van Louis Andriessen, Two against nature van Steely Dan, het verzamelalbum Bollywood At It’s Best, en diverse compilaties van Carlos Gardel en Diamanda Galas.

Boeken
De roman Leer ons stil te zitten van Tim Parks, Eenzaam van August Strindberg, Licht en donker in de Middeleeuwen onder redactie van R.E.V. Stuip, Vademecum van historische bouwmaterialen van Piet Bot en Nathaniel Hawthornes Fragments of the Journal of a Solitary Man.

Voor de geïnteresseerden, het boodschappenlijstje van Atte Jongstra:
Runderbraadworst
Entrecote premium
Varkensfiletlapjes
Lamskotelet
Zalmsnippers
Diepvriesspinazie à la crême
Diepvries tuinerwten biologisch
Broccoli
Haricots verts
Sla, 2 pakjes gemengde
Rijpe avocado
1 grote prei
Verpakte gekookte bietjes
Verse Koriander
Knoflook
Uien
Rucola
Komkommer
Pond trostomaten
Cherrytomaatjes tros
Aardappelen 1 kilo
Appels (4 fuji)
Divers Koffie (1 pak Douwe Egberts mocca aroma)
Thee
Pandan rijst
Keukenpapier
Wc papier
Pinda’s (zoutloos)
Chips (Lays, naturel)
Roomboter (1 pakje)
LU cream crackers (1 pakje)
6 Eieren
Zonnebloemolie
Brood (Pain Madeleine (2x half)
Jam Bonne Maman (Cassis)
Beleg (stuk boerenkaas oud, pond), katenspek, fricandeau, 3 ons parmaham, palingworst)
Parmigiano (punt)
Jus d’orange
Coca Cola Zero
Spa rood
Lindemans Merlot (2)
Chablis (3)
Bier Heineken (6 blikjes)

De vierde gast die zijn intrek neemt op het boothuis is schrijver, dichter en essayist Atte Jongstra. Hij is een echte Fries. Maakt dat het verblijf op het Lauwersmeer draaglijker?

‘Ben je blij?’ vraagt deze man aan de man.
‘Heel blij,’ zegt hij zachtjes.
‘Wat ga je het eerste doen als je thuis bent?’
vraag ik terwijl ik een blikje schelvislever
leeglik.
‘De kachel repareren, want die is al maanden stuk.’

‘Mijn leven heb ik vergooid met olie en met water,
hogedrukreinigers en spinazie a la crème, kruiswoord-
puzzels die ik nooit instuurde, douchen onder koude
stralen en het maken van aardappelpuree,’ zei ik.
‘Oh,’ zei de man.

Samen luisteren we naar het gekreun van de walvissen,
maar al snel wordt duidelijk dat het uit de kapiteinshut,
boven onze hoofden komt.
Dit is zijn dag, zo weet ik; de dag waarop hij aan
zelfbevrediging doet.

1976, Louis Maria Nanet, uit Motorkamers en Verschuttingen, Eerste deel: Olietankers zijn net mensen, of andersom.

Huisvesting – Door Jan Willems

Je staat soms raar te kijken waar dieren hun woonstee hebben. Vooral bij vogels.
Op de meest bizarre plekken kun je hun nesten vinden.
Laatst wilde ik eindelijk weer eens mijn bootje inspecteren. Aan boord is altijd
wel wat te doen: schilderen, zagen, noem maar op. Na een half uurtje lawaaierig
onderhoud keek ik toevallig in de motorbun. Daar zat, vlak naast de motor, een
waterhoen te broeden! Uiteraard heb ik haar met rust gelaten en ben weggegaan.
Over een paar weken kijk ik wel weer eens.
Toch raak je gewend aan al die vreemdsoortige plaatsen waar vogels een nest
maken. Een broedende kauw onder een beweegbare brug is al heel normaal, net
zoals een meerkoet als die in de stadsgracht een nest van afvalplastic maakt. Het
zal wel eens leuk zijn om al deze rare nestplaatsen te noteren en er een top 10 van
te maken. Bij mij thuis zullen de kippen hoog scoren.
Een verhaal apart zijn wespen. Vorig jaar deed ik een ijzeren landhek open en
werd zeker vijf keer gestoken! Het hek bestond uit aan elkaar gelaste buizen, waar
één van de gaatjes als nestopening werd gebruikt.
Maar zoogdieren kunnen er ook wat van. Op het plafond van mijn kantoor werpt
sinds jaar en dag een hermelijn zijn jongen. “Wat leuk”, zult u vertederd roepen.
Natuurlijk, dat vind ik ook. Maar de hermelijn sleept voedsel aan in de vorm van
konijnen en muizen. De gevolgen laten zich raden. Stank en vliegen zijn mijn deel.
Maar eigenlijk ben ik er best een beetje trots op. Want ik kan tijdens mijn werk
toch maar mooi een zeldzaam diertje bekijken.

Er is hier geen warm water. Normaal wel, maar gisteren, net voor mijn komst, hebben ze iets veranderd aan de generator, en is de boiler kapot gegaan. Ik heb me voorgenomen, na het luisteren naar Paulien Cornelisse en Gerbrand Bakker, om niet teveel te klagen. Ik klaag sowieso altijd graag, maar meestal is er geen reden toe. Ik zou boos kunnen worden dat ik niet kan douchen, of dat het hier toch wel heel erg koud is, maar ik wil geen tijd verspillen door in te spreken en te schrijven wat er allemaal mis is met de boot en daarmee mijn geestelijke toestand onbesproken te laten, te omzeilen.
Als ik zelf naar Een kamer in het verleden luister wil ik eigenlijk horen hoe iemand gek word, zichzelf red op rare manieren, en nu ik hier zelf zit, wil ik wel weten hoe ik gek word.

Ik merk dat ik heel erg veel in mezelf praat. Dat gaat de hele dag door. Ik vertel mezelf dingen, ben soms boos en op andere momenten probeer ik mezelf gerust te stellen. Ook praat ik tegen mijn vriendin en hoop dan dat zij het hoort, soms heb ik het gevoel dat dat ook zo is. Gisterennacht bijvoorbeeld voelde ik me niet goed en heb ik heel lang tegen haar gepraat en voelde ik me beter. Ik droeg de pyjama die ik van haar kreeg en ben daar heel erg blij mee, vooral omdat het nu zo koud is. Ik draag hem terwijl ik dit schrijf nog steeds.

Toen ik in Griekenland woonde had ik ook een houtkachel. Een heel oud model, met een bakstenen interieur en een grote klep waarin halve bomen verdwenen. Nu de centrale verwarming het hier niet doet brand ik de door Gerbrand gehate ‘Sierra Nevada’ blokken op, maar het liefste zou ik wat echt hout willen hebben. Tijdens misschien de zwaarste winter in mijn leven, die van 2008 op 2009, was er geen geld meer voor hout. Er stond een meter sneeuw en mijn huis was vochtig en oud. Ik ging opzoek naar hout in de buurt. Soms vond ik een paar mooie takken of een meubelstuk dat bij het vuil was gezet, en het was altijd maar de vraag of het zou branden. Olijfboom brandt het mooist, ruikt ook het lekkerste. Eucalyptus ruikt lekker maar brand voor geen meter. Ik maakte een ondergrond van kranten, en daar boven kleine takjes, iets grotere en uiteindelijk grote blokken hout. Een beetje zoals je een pijp stopt. Soms werd de kachel zo warm dat het gietijzer rood gloeide.

Vanmiddag werd ik namelijk meerdere malen gebeld op de noodtelefoon. De eerste keer werd er voor mij gezongen. Ik hield mijn mond maar, want op zichzelf vind ik het fijn als mensen voor mij zingen. ‘Dag lieve schat,’ zei de vrouwenstem toen ze klaar was met zingen.
‘Bedankt voor het zingen, maar u bent verkeerd verbonden,’ zei ik.
‘Vincent?’
‘Ik ben Vincent niet, ik ben iemand anders!’ riep ik, maar de lijn kraakte en de vrouw hoorde dat niet.
‘Hartelijk gefeliciteerd lieve schat, heb je een fijne dag?’
‘Ja, ja,’ zei ik, ‘ik heb een prima dag hoor,’ zei ik geïrriteerd, ik heb natuurlijk een klote dag.
‘Vincent, kun je het niet eens opbrengen om gewoon iets aardigs terug te zeggen?’
Ik vond het interessant worden. Zou Vincent een rotzak zijn? Hoe zou hij praten?
‘Wie is Vincent?’vroeg ik.
Er werd heel hard gelachen en ik begon te vertellen dat ik opgesloten zit op een boot, voor de VPRO radio, en dat dit nummer speciaal voor de kamergasten is.
‘Ik heb dit nummer al jaren in mijn telefoon,’zei ze.
‘Kun je me het nummer misschien even geven?’ vroeg ik, want opeens had ik een plan. Ik zou het kunnen opschrijven en dan aan mijn vriendin doorspelen. Maar hoe? Ik zou het in deze tekst kunnen verbergen, maar hoe kan zij het herkennen? Nee, het had geen zin.
Het beste gesprek was met een mevrouw die vroeg of ik samen met ‘Claudia’ langs wilde komen. Toen de telefoon ging was ik Vincent en de vrouw geloofde mij. Ik heb Vincent een stem gegeven. Een beetje plat, maar niet té plat, zoals de eerste mevrouw die mij belde praatte en zong. Ik ga er gemakshalve vanuit dat als de vrienden en familie van Vincent een beetje plat praten, Vincent dat ook doet.
Vincent, hartelijk gefeliciteerd met je verjaardag.
De ontdekking van vandaag is dat ik het hier volhoud als ik iemand anders ben.

Ik droom steeds weg. Vooral als ik lees. Ik praat ook nog steeds in mezelf, maar merk dat ik woorden beter kies, dat als ik iets tegen mezelf zeg, heb nagedacht wat ik wilde zeggen. Dat geeft een beetje rust, terwijl als ik ruw uit die droom word gehaald, door bijvoorbeeld gekrijs van een vogel, of de telefoon die gaat (Vincent is de hele dag jarig) ik pas écht in paniek raak. Dan wil ik naar huis, mijn vriendin vasthouden, dat alles weer normaal is. Ik vraag me dan steeds af wat ik hier doe. Ik zeg dat ook hardop: ‘Wat doe ik hier?’ Maar er komt geen antwoord, het enige wat komt en niet weggaat zijn de vliegen. Ik zal wel stinken nu ik niet kan douchen.
Ik besef opeens heel goed dat de natuur me helemaal geen ene reet interesseert. Althans, die in Nederland niet. Ik ken veel mensen die altijd over alles klagen, maar bijna nooit over de natuur, alsof dat niet kan of mag.

Zaterdag 18 september

Binnen in de boot heb ik niet het gevoel dat ik op het water zit. Eigenlijk heb ik, als ik dit schrijf, niet eens het gevoel dat ik zo afgesloten ben. De RVS Whirlpool oven glanst mooi en de spotjes geven een gevoel van luxe. Al dat eten in huis. Misschien gaat het vanavond zwaarder worden. Ik rook me in ieder geval al kapot. Ik mis mijn vriendins stem, haar aanwezigheid.

Jan Willems, de boswachter, is wat mijn broertje ´een schitterende vent´ zou noemen. Wat ´een schitterende vent´ is of hoe je er een kunt zijn kan ik moeilijk uitleggen, Jan Willems is er gewoon zo een.
Bij de aankomst in de jachthaven zag ik het bootje liggen. Was ik in de taxi nog zenuwachtig geweest, nu was ik ontroerd, want het zag eruit als een compleet huis, met een schuin dak, kleine schoorsteen, voor- en achterdek.
Rob Meijer, de schipper, stuurde het bootje naar haar aanlegplaats. Hij voerde een gesprek met Jan Willems over een stuk grond dat hij had willen kopen, maar omdat het crisis was, niet had kunnen kopen. Onderweg maakte ik foto´s en wees Jan mij op de vogels. Ik heb vrij slechte ogen, en zag ze niet echt, maar ik zei steeds: ´Oh daar, ja. Ja! Ik zie ze!´

Eigenlijk kon ik niet wachten tot ik alleen was en toen dat eindelijk zover was, en de twee in een rubber motorboot verdwenen, bekeek ik meteen de inhoud van de ijskast. Alles wat ik gevraagd had (zie mijn website voor de boodschappenlijst) was aanwezig. Ik moest nog net niet huilen. Ik vroeg me af waarom ik toch steeds zo ontroerd was. Misschien vooral omdat het afscheid van mijn vriendin mij zwaar viel. En ook omdat alles hier zo klein is. De boot is klein, het eiland, mijn voedselvoorraad ook, maar alles is er.
Ik begon met de inspectie van de boot. Ik ben er altijd van overtuigd dat ik iets geks zal aantreffen, maar op een vrij grote partij lange vingers en een bodem oude jenever van Gerbrand Bakker na, vond ik niets. Achterin de keukenkastjes lag een pak Bastogne koeken, misschien van Paulien Cornelisse, misschien ook niet, in ieder geval ben ik er blij mee, ik was vergeten hoe lekker die zijn.

Ik liep op mijn kaplaarzen over het eiland, dat je beter Gerbrand kan noemen. Overal waar ik keek hing of stond zijn ´landschapskunst´, werken die mij aan het ´Blair Witch project´ doen denken; een bundel takjes, een rijtje takjes (gebundeld), een klein rond kerkhofje met (dode) takken in de grond. Het allermooiste vond ik de bloemkelken aan touwen, die prachtig in de wind wuiven. Ze stonden aan het begin van het pad wat Gerbrand is begonnen en wat ik af moet maken. Het midden van het eiland is een meer geworden. Waar het pad ophoudt, begint het water, en dat ongeveer 60 cm diep. Gerbrand, ik hoop dat het me gaat lukken, maar anders moet Atte Jongstra maar aan het pad werken, als het water tenminste daalt. Overigens vertelde Jan Willems mij dat Atte Jongstra er op stond dat de zeis aanwezig is als hij hier zijn intrek neemt. Ik vraag echt heel erg af waarom, wat moet Atte Jongstra met een zeis?

De derde gast op het boothuis is schrijver David Pefko, hij debuteerde vorig jaar met de roman ‘Levi Andreas’. Op zijn weblog schrijft hij: “Ik neem een grote witte badjas mee omdat ik daar het liefste in schrijf. Aangezien ik geen bezoek zal ontvangen, op de koerier die de opnamen komt halen na, zal ik die badjas niet uittrekken. Misschien zal ik zelfs op het kleine eilandje waar het vlot is aangelegd, mijn witte badjas dragen. Misschien doe ik hem zelfs na dit project niet meer uit, alles is mogelijk.”

Cd’s
Actus Tragicus (cantates BWv 4, 12, 106 & 196) van J.S. Bach door Actus Tragicus, het laatste album van Radiohead In Rainbows, On Every Street van Dire Straits , de Wanderer fantasie van Schubert: Fantasie C-Dur voor piano, en Bob Dylans cd The Times They Are A-Changin.

Boeken
Lolita van Vladimir Nabokov, de debuutroman van Joost De Vries; Clausewitz, Kentering van huwelijk van Sandor Marai, en het eerste deel van Memoires van een slecht mens van Theo Kars.

Voor de geïnteresseerden, het boodschappenlijstje van David Pefko:
1 pak pandan rijst
2 pakken spaghetti (goede graag)
2 halve liter potten tomatensaus met basilicum
3 Parmezaanse kaas (groene pakjes van Zanetti, niet de zwarte)
2 pakken gerookte zalm
1 doos biologische eieren (10)
1 net rode uien
streng knoflook
rode pepers
1 potje basilicum
1 potje tijm
1 potje oregano
1 pak zalm uit de diepvries
1 pak rundertartaar
1 hele kip
2 bekers crème fraîche
verse dille
mozzarella
1 pot DL mayonaise met limoen
3 blikken tonijn op water
verse koriander
verse peterselie
rozemarijn
2 flessen witte wijn
2 flessen rode wijn
stuk geitenkaas
1 pakje roomboter
2 pakken soja melk
courgettes
aubergines
paprika’s
trostomaten
champignons
2 citroenen
1 pompoen (grote, anders 2 kleine flespompoenen)
1 blik Illy espresso gemalen
vijgenjam
brood (2 vers, 1 afbak)
druiven
rode grapefruits
wortels
broccoli
sperziebonen
aardappels
balsamico azijn (rood)
cayennepeper
fles olijfolie
2 repen cote d’or melk

.

1: Vrijgemaakte duindoorn.
2: Héél in de verte ganzen.
3: Mij onbekende eitjes.
4: Zeilboot.
5: Stuifwater.
6: Jaap! (Het is even goed kijken, maar hij staat er toch echt op…)

1: Tuingereedschap.
2: Kunst.
3: Aantekeningen voor het inspreken.
4: Zo heten die open haardblokken.
5: Tekst op tekstverwerker.
6: Nat!

1: De VPRO-vlag in top.
2: Pad.
3: Pad met benen.
4: Vis (voorntje?) levend op de wal.
5: Bedieningspaneel, de motor is een John Deere! Net als de tractors.
6: Vis, één dag later, buikje omhoog…

Cd’s
Requiem van John Rutter, Monteverdi’s L’Orfeo, Stabat mater in de uitvoering van zowel Vivaldi als Dvorak, The Armed Man van Karl Jenkins en van dezelfde Jenkins de cd Requiem, en The best of Barber van Samuel Barber.

Boeken
Lelystad van Joris van Casteren, De reis van de Beagle door Darwin (min of meer), Per Pettersons I Curse the river of time, My roots van Monty Don en de laatste roman van Thomas Rosenboom: Zoete mond.

De tweede deelnemer aan het project Een kamer in het verleden is schrijver Gerbrand Bakker. Naast schrijver is hij ook hovenier. Hij is van plan om op het eiland, waar het boothuis is aangelegd, de mouwen op te stropen en zijn groene vingers te laten gelden.

Vandaag (zaterdag) is hij naar het Lauwersmeer vertrokken. “Dicht wegens weg” staat er intussen op het weblog van Gerbrand Bakker. “Nu is het meer weg wegens dicht, want internet heb ik niet komende week, telefoon ook niet. Voor mensen die niet zonder mij kunnen (zouden ze bestaan?): kijk hier (verwijzing naar deze website), waar als het goed is elke dag iets te lezen en te horen is. Misschien zelfs foto’s, al heb ik in mijn hele leven vrijwel nooit een foto gemaakt.”

Nagekomen bericht: Paulien heeft haar vliegerfoto’s opgestuurd!

1 en 2: Mannen van Staatsbosbeheer spannen lint om bezoekers af te weren.
3: Man van Staatsbosbeheer (familie van Joop den Uyl?) laat bord zien dat ze bij ‘mijn’ baai gaan neerzetten.
4: De mannen van Staatsbosbeheer naast het bord (er zit wegens een fout in het fototoestel een berenklauw doorheen, maar dat vind ik wel kunstzinnig).

Wat ik wel doe, is tegen mezelf praten. Niet bovenmatig veel hoor. (Even tussendoor: wel eens de film Castaway gezien, met Tom Hanks? Dat is een waargebeurd verhaal over een man die jarenlang op een eiland zit, zonder dat er uitzicht is op redding. Hij sluit vriendschap met een oude volleybal die ook aangespoeld is. Hij krijgt ook ruzie met deze volleybal. En hij maakt het weer goed. Voor zulk soort diep contact met objecten is mijn eenzaamheid niet lang en uitzichtloos genoeg). Wat ik tegen mezelf zeg, zijn meestal uitroepjes. ‘Nou!’ bijvoorbeeld. Of ‘mmm!’ (als ik lekker aan het eten ben). En ‘hehe’. Als er iets fout gaat met de vlieger zeg ik ‘dat gaat weer lekker’, of gewoon ‘godver!’. Maar daar blijft het wel zo’n beetje bij.

Tot slot nog het volgende: veel van mijn gedachten zijn in de vorm van taal (ook in de vorm van beelden en geluiden en geuren natuurlijk, maar meestal taal). Soms is zo’n gedachte een heel duidelijke zin. Net bijvoorbeeld; ik ging koffie zetten, en bedacht dat ik dan meteen het lege bakje waar mangostukjes in hadden gezeten, mee naar de keuken moest nemen. ‘Never empty-handed,’ zei mijn gedachten-stem. Wat zegt dit over mij, vraag ik mij af.

1: Gist is aan het gisten.
2: Gist van dichtbij. Mooi he, met die belletjes!
3: Broodjes voordat ze de over ingaan.
4: Broodjes, net uit de oven.
5: Donderdagavond. Het uitzicht heeft iets van een aquarel.
6: De voorkant van de nieuwe psychologische thriller ‘Moord op het Lauwersmeer’.
7: Het opname-apparaat heeft ontegenzeggelijk iets schattigs.

PS van Paulien: Naschrift bij het stukje Meerkoet: De meerkoet blijkt donkerrode ogen te hebben, geen zwarte.

De eerste, pakweg, twintig jaar van mijn leven dacht ik dat de meerkoet ‘waterhoen’ heette. Dat is een heel andere vogel die je veel minder vaak ziet. De meerkoet is die zwarte, drijvende vogel met dat witte petje op. Ja, die. Ietsje kleiner dan een eend.

Het heeft ook lang geduurd voor ik de ogen van een meerkoet ontdekte. Omdat dat zwart en wit op de kop van de meerkoet zo sterk contrasteert, valt alle nuance binnen het zwart weg. Welnu, als je beter kijkt naar het zwart, dan zit daarin wel degelijk een oog, en een vriendelijk oog ook nog.

Maar het beste aan de meerkoet zijn zijn voeten. Dat heeft helemaal lang geduurd, voor ik die voor het eerst zag. Ik denk dat ik al ruim in de twintig was. De meerkoet houdt zijn voeten namelijk het liefst onder water. Want dat kan niemand zien hoe groot ze zijn. Als een meerkoet toch even ergens heen moet lopen, dan valt het meteen op: wat een overdreven flappers! Daar is dat lijf veel te klein voor!

De meerkoet heeft zulke grote voeten omdat er een designprobleem aan ten grondslag ligt. De eend heeft het bijvoorbeeld beter gedaan: die heeft een soort tenen, en tussen die tenen zitten vliezen, wel bekend van types als Donald Duck. De meerkoet daarentegen heeft alleen maar heel lange tenen, en aan weerszijden van elke teen een soort flapjes. Maar die flapjes zitten dus maar aan één kant vast, ze overspannen niets. Je kunt ze nauwelijks gebruiken om water mee te scheppen. Willen ze toch nog nut hebben, dan moeten ze aan iets langs vastzitten, dan heb je tenminste nog wat oppervlak. Dat is dus de reden dat meerkoeten lange tenen hebben. Die hebben ze trouwens alleen in de letterlijke zin van het woord, want ze hebben niets rancuneus of beledigends over zich.

Deze meerkoetentenen (meerkoetentenententoonstelling) zijn blauwig-grijs van kleur. Ooit zag ik wat pubermeerkoeten (nog niet volgroeid en nog niet goed in de veren zittend), die met z’n allen op een balk stonden, die in het water lag. Net als bij mensenpubers zijn het bij meerkoeten ook de voeten die het eerste gaan groeien. Daar stonden dus vier paar enorme grijze voeten, met daarboven plukkerige, ongemakkelijke lijfjes. Om toch nog een soort coolheid uit te stralen, hingen ze soms een beetje op één voet en bogen wat door hun knieën. Als of zij op een surfboard stonden. Toen ik dit zag, wist ik zeker dat de meerkoet de leukste van alle watervogels is.

Als je woont in een boothuis, en je bent in je eentje, dan is daar altijd nog de meerkoet. Hij is nieuwsgierig en komt graag even kijken. Zijn roep ligt tussen ‘tjif!’ en ‘tik!’ in, en die roep laat hij graag horen. Ook duikt hij, net als de fuut, onder, maar minder lang dan de fuut. De meerkoet wil namelijk zien wat je ervan vond. Dus zo snel mogelijk komt hij weer naar boven en kijkt je met zijn zwarte oogje aan. Goed heeft hij gedoken, hè? Zonder handen! Zag je dat wel?

’s Nachts lijkt het ‘tik!’ van de meerkoet op een apparaat. Voor de stadsbewoner een vertrouwd geluid; je denkt namelijk even dat er ergens een oude ijskast aanslaat, of dat iemand zijn ringslot los laat schieten. De meerkoet maakt de eenzaamste plekken gezellig.

Om onze belofte van de totale afzondering na te komen heeft Staatsbosbeheer besloten om de wijde omgeving van het boothuis af te zetten. Andermaal dank, Staatsbosbeheer. De vaargeul is nu alleen voor de schipper toegankelijk, die dagelijks het radioverslag (en de foto’s, tekst, etc.) van de gasten komt ophalen. De eerste twee dagen van Paulien Cornelisse zitten erop. Luister naar haar verslag over de, uhm, totale afzondering…

De eerste deelnemer aan het project ‘Een kamer in het verleden’ is schrijfster en cabaretière Paulien Cornelisse. Zaterdag jl. vertrok ze vanuit haar woonplaats Amsterdam richting het Lauwersmeer. Wat zijn haar verwachtingen? Hoe verloopt doorgaans haar dagelijkse communicatie? Wat gaat ze het meeste missen? En wat gaat eenzaamheid met haar doen?

Cd’s
San Patricio van The Chieftains, verschillende Mexicaanse muzikanten, La Bella Noeva van Marco Beasley, Accordone Viva La Tristesa, Pergolesi’s Stabat Mater, Grande Exitos van Juan Luis Guerra, Violent Viola van Esther Apituley, Simeon ten Holts Canto Ostinato, Die Schöne Müllerin van Schubert, De vier jaargetijden van Vivaldi, Trad van Hubert von Goisern en  Paul Simons Graceland.

Boeken
At Home van Bill Bryson, The Understudy van David Nicholls, The Tale of Genji van Murasaki Shikibu, What we talk about when we talk about love van Raymond Carver en jawel, De Bijbel.

Het Lauwersmeer. Wat is dat voor een natuurgebied? En waar begeeft zich ongeveer het drijvend boothuis? Boswachter Jan Willems van Staatsbosbeheer noemt enkele bijzondere natuurkenmerken van het Lauwersmeer en vertelt iets over de ligging van de verblijfplaats van de vijftien gasten.

Wat gebeurt er als je iemand van alle moderne communicatie afsnijdt? Ervaart de moderne, suf geïnformeerde mens dat als een verademing, of voelt die mens zich afgesneden van het echte leven? Biedt het ruimte aan iets nieuws of overheerst ongeduld en wil iedereen zo snel mogelijk weer verbonden zijn? En wat schrijft iemand gedurende die periode? En is dat wat diegene schrijft anders dan wat hij of zij schrijft in de grote stad, te midden van alle prikkels van het dagelijks leven?

De serie Een kamer in het verleden is vanaf maandag 6 september elke werkdag te horen bij De Avonden, rond 22.35 uur. De eerste die de boot opstapt is cabaretier en schrijfster Paulien Cornelisse.

De schrijvers Helga Ruebsamen en Rogi Wieg werden bereid gevonden als proefper­sonen/on­der­zoekers te verkennen hoe een toekomst, waarin we dankzij de computer nooit meer de straat op hoefden, eruit kon zien. Wat zou er overblijven van, bijvoorbeeld, taal, of seks in het tele-leven van de toekomst? De kamer in de toekomst bevond zich in de Rotterdamse Euromast. Er was geen tele­foon, alle communicatie ging via het toetsenbord. Praten deden de onderzoekers slechts één maal per dag, om verslag te doen van hun bevindin­gen, live op de radio, in De Avon­den.

In 2010, vijftien jaar later, herhaalt De Avonden het experiment, maar nu in gespiegel­de, omgekeerde vorm. Hoezeer heeft de behoefte  aan continue communicatie inmiddels bezit van ons genomen? Wat gebeurt er als we de illusie onafgebroken met anderen in verbinding te staan verstoren? Tijd voor contra-expertise. Opnieuw worden daarom individuen eenzaam opgesloten.  Maar nu juist zonder enige vorm van elektronische communicatie met de buitenwereld. Kortom, zoals onze voorvaderen het gewend waren. Kunnen we het nog? Zullen de proefpersonen overleven zonder e-mail, zonder Facebook, zonder Twitter, zonder GSM? En hoe? En wat brengt die isolatie in creatief opzicht teweeg?

Vijftien proefpersonen, die allen het woord als voertuig van hun gedachten en gevoelens hanteren, stappen - geheel vrijwillig - een week lang op een drijvende bungalow, midden op het Lauwersmeer, in een door Staatsbosbeheer beheerd natuurgebied. Het enige contact dat zij met de buitenwereld hebben is wanneer - elke dag om drie uur - een koerier per motorboot de flashcard met daarop hun ingesproken bespiegelingen ophaalt.

Vijftien schrijvers, dichters, cabaretiers en denkers doen hun intrede in Een kamer in het verleden.

Moderne technologie heeft ons leven versnipperd, heeft onze aandachtsspanne verkort, onze concentratie verminderd. “Schrijven is niet het probleem, maar het bevechten van de tijd om in te schrijven,” verzuchtte schrijver Adriaan van Dis bij de opening van de Boekenweek. Het je onttrekken aan de wereld vergt een steeds grotere inspanning in een wereld die langs zo veel verschillende kanalen ons dagelijks leven binnendringt. Het disconnected zijn is een luxe-artikel geworden dat niet iedereen zich kan veroorloven.

Ledigheid versnippert de geest, schreef de Romeinse dichter Lucanus. Het moderne leven versnippert de geest, zou je daar nu van kunnen maken. We zijn overal tegelijk, aan de telefoon met onze moeder, onze mail aan het checken, we zien op een avond tientallen flarden van allerlei televisieprogramma’s die we niet de moeite waard genoeg te vinden om uit te kijken, en ondertussen kijken we nog snel even of er nog nieuws is en speuren we op Facebook of Twitter naar wat onze vrienden en bekenden die dag gedaan hebben. We amuseren en informeren ons dood, om met Neil Postman (zie verderop) te spreken. We versnipperen onze aandacht en blijven met lege handen achter. Wie overal is, is nergens, merkte Martialis al op, een andere Romeinse dichter. De zestiende-eeuwse aartsvader van het essay, Montaigne, haalt hem aan in zijn Over ledigheid, waarin hij het volgende schrijft: “Toen ik mij niet lang geleden op mijn landgoed terugtrok, vastbesloten om mij, in zoverre dat mij mogelijk was, om niets anders te bekommeren dan hoe ik het weinige dat me nog van het leven restte, in rust en afzondering door zou brengen, leek het me dat ik mijn geest geen grotere dienst kon bewijzen dan hem in staat te stellen zich in totale ledigheid met zichzelf bezig te houden, tot zichzelf te bepalen en in zichzelf rust te vinden.” Die afzondering leverde het vuistdikke boek Essays op. Voor een niet ongefortuneerde man of letters in de zestiende eeuw moet het vele malen makkelijker zijn geweest om die afzondering tot stand te brengen. Hoe doet iemand dat in onze tijd? In een wereld die van je verwacht dat je online bent? In een wereld die bereikbaarheid van je eist?

De eerder aangehaalde Amerikaanse denker en criticus Neil Postman, die in de jaren tachtig opzien baarde met zijn studie Amusing Ourselves to Death, begin jaren negentig opgevolgd door Informing Ourselves to Death, geselt in zijn boeken de opkomst van de massamedia en de ongezonde consumptiedrift waarmee we ons overgeven aan het gebruik van die media. Een aantal jaren geleden verscheen van hem het boek Technopoly: the surrender of culture to technology. Hij laat daarin zien hoe de functie van nieuwe technologische vindingen langzaam is veranderd. De eerste werktuigen die de mensheid uitvond, stelden ons in staat dingen te doen die we voorheen niet, of alleen heel moeizaam konden, maar uitvinding van die nieuwe technologieën betekende geen verandering van onze cultuur, betekende niet dat wij als mensen voorgoed anders waren geworden. Dat gebeurde pas met latere technologische innovaties, en in steeds groter mate. Het instrument wordt niet langer alleen door ons gebruikt, het instrument bepaalt ons, definieert ons. “Tools (…) attack the culture. They bid to become the culture,” schrijft Postman. “We have become blind to the ideological meaning of our technologies,” een technologie bovendien die “without a moral center” is. Waar het werktuig voorheen de slaaf van de gebruiker was, is nu de gebruiker de ondergeschikte van het werktuig, betoogt Postman. Het is de meest radicale visie op de opkomst van massamedia en nieuwe communicatiemiddelen denkbaar, maar er zit onmiskenbaar een kern van waarheid in zijn analyses. Nieuwe technologische vindingen veranderen ons leven veel fundamenteler dan we kunnen of durven toegeven.

Wie zich vol overgave stort in die eindeloze poel van beelden, elkaar in razend tempo opvolgende nieuwsfeiten, communicatiemogelijkheden en andere verlokkingen die oude en nieuwe media ons bieden, geeft niet zichzelf vorm, maar raakt zichzelf kwijt, stelt de Duitse filosoof Peter Sloterdijk in zijn studie Sferen. De virtuele wereld vormt een inbreuk op onze sfeer, ontneemt ons het vermogen “psychische ruimte te creëren”. We versnipperen in mogelijkheden, raken ons middelpunt kwijt. “Waar alles middelpunt is geworden, bestaat geen geldig middelpunt meer; waar alles boodschappen verstuurt, gaat de vermeende centrale afzender in de wirwar van die boodschappen verloren.” Hij noemt ons tijdperk een tijd waarin “een oorlog van informatiewaren” woedt. We informeren ons de hele dag door, middels alle kanalen die de techniek ons aanreikt, in zo’n hoog tempo dat we onszelf verliezen in die maalstroom. Bovendien: we zijn niet autonoom in onze keuze deel te nemen in het netwerk. Ons sociale netwerk dwingt ons connected te zijn. Willen we deel uitmaken van de wereld waarin we leven,  dan zullen we op de hoogte moeten zijn van wat aan ons gemaild wordt, getwitterd wordt, aan wat onze vrienden ons meedelen op Facebook en aan wat er in de wereld gebeurt. We moeten ons as it happens infomeren over de toestand van de wereld, waar vroeger het eenmaal daags lezen van een krant en bekijken van één nieuwsuitzending volstond.

Het is wat je de paradox van het mobiele telefoon- en internettijdperk zou kunnen noemen: naarmate de communicatiemogelijkheden toenemen, neemt de kwaliteit van die communicatie af. Overvloed maakt het waardevolle schaars. Nieuwste loot aan de stam van chatmogelijkheden is het fenomeen chatroulette. Je zet je webcam aan en je wordt virtueel voorgesteld aan iemand anders op aarde die eveneens achter z’n webcam zit. Als wat je ziet je niet aanstaat, klik je op next, zodat weer een nieuwe chatkandidaat zich aan kan dienen. De gemiddelde tijd die twee mensen op deze wijze met elkaar doorbrengen is vijf seconden. Dat is veelzeggend. Menselijke relaties die de snelheid van technologische snelheid spiegelen. Snelheid is de nieuwe afgod.

Week 7: 16 t/m 22 oktober

Week 11: 13 t/m 19 november

Week 12: 20 t/m 26 november

Week 10: 6 t/m 12 november

Week 6: 9 t/m 15 oktober

Week 13: 27 november t/m 3 december

Week 3: 18 t/m 24 september

Week 14: 4 t/m 10 december

Week 4: 25 september t/m 1 oktober

Week 5: 2 t/m 8 oktober

Week 8: 23 t/m 29 oktober

Week 9: 30 oktober t/m 5 november

Week 15: 11 t/m 17 december

Week 1: 4 t/m 10 september

Week 2: 11 t/m 17 september