- De laatste envelop die ik gekozen heb bevatte een stukje kaart van Frankrijk. Het leek me logisch dat ik in ieder geval op reis zou gaan in de richting van het stukje kaart. Belangrijk is dat ik in de laatste aflevering een mix wilde maken tussen feit en fictie. Aan de hand van een verzonnen persoon en een verzonnen reis zou ik de échte wereld betreden en kijken wat er dan tot stand zou komen. Daarnaast wilde ik de volgers van mijn project de kans geven om samen met mij op pad te gaan. Dus niet meer commentaar leveren vanachter de computer, maar écht met mij de wereld in trekken. Na een oproep koos ik drie mensen die samen met mij op reis zouden gaan. De allereerste die zich meldde was Floortje. Zij is tekstschrijfster en (dat bleek later) dol op het spelen met feit en fictie. Daarna kwam Freek. Hij had een camera én een busje om mee te reizen. Tot slot was daar Dennis: een kok/muzikant met een eigen busje. Zo kwam het tot een team van: kok/muzikant (Dennis), tekstschrijver/actrice (Floortje), cameraman/editor (Freek) en een programmamaker (ik).
- Oké, je had drie mensen en verzon een verhaal over Aagje Bonnema, een vrouw die in 1927 met haar kind op een bakfiets naar Frankrijk is gereden.
- Ja, we verzonnen een vrouw die wegens een buitenechtelijk kind naar het zuiden is gefietst. Ons plan was om lukraak een route te prikken en die na te gaan reizen. In de geest van ons fictieve personage. Aangezien we onderweg graag als ‘happening’ wilden koken (er ging immers een kok mee) bleek Aagje natuurlijk iemand te zijn die overal recepten verzamelde en eten bereidde voor de mensen bij wie ze onderdak kreeg. Daarnaast verzonnen we dat ze een pijp rookte (gaf haar de uitstraling van een krachtige vrouw) en dat ze onderweg tuintjes opknapte.
- Hartstikke goed idee. Romantisch ook. Zeker heel leuk om met elkaar te verzinnen?
- Ja, dat was heel leuk. We stelden ons voor dat we in de zes dagen dat we zouden reizen wel drie of vier keer op een dorpsplein zouden koken en dat we dingen in de omgeving zouden gebruiken om ons verhaal over Aagje aan te vullen. Kortom: het verhaal van Aagje zou groeien aan de hand van onze eigen avonturen.
- Gewoon een slim idee. En het begon ook heel goed daar in het Belgische Roborst!
- Ja zeker. Al liepen we wel meteen een dag vertraging op doordat de Volkswagenbus ‘panne’ kreeg. Maar dat gaf het geheel ook wel iets avontuurlijks. In Roborst kwamen we er tot onze vreugde achter dat daar vanaf 1927 waterkers werd gekweekt. Dat toeval leidde er toe dat we de indruk konden wekken dat Aagje dit plantje in het dorp heeft geïntroduceerd. We maakten een filmpje bij de waterkerskweker en posteerden ons op de tweede avond op het dorpsplein. Daar maakte Dennis, zogenaamd aan de hand van een recept van Aagje, een soep en een salade (met waterkers!) voor de dorpsbewoners. Het geheel leidde tot een fantastische happening. Toevallige passanten schoven aan, buurtbewoners bakten pannenkoeken voor de kinderen en de waterkerskweker kwam zelfs een grote schaal met een kampvuur brengen. En iedereen luisterde vol aandacht naar het verhaal van die vreemde Aagje Bonnema die in 1927 in het dorpje was geweest. Je begrijpt dat we die avond allemaal met een licht euforisch gevoel gingen slapen.
- Lijkt me logisch. Maar na Roborst kwam de klad er een beetje in.
- Hoe bedoel je?
- Nou, ik heb daarna geen foto’s of filmpjes van een maaltijd op een dorpsplein gezien.
- Ja, daar raak je een gevoelig punt. Daarna zijn we naar Frankrijk gereden. Daar hadden we op internet een chateau gevonden waar we konden overnachten. Aangezien ik echter ziekig was (de hoest) en we pas laat aankwamen zei ik dat we de dag erop wel zouden koken. Dat was een grote fout natuurlijk, maar ja, ik voorspelde dat ik nog zieker zou worden als ik een avond in de kou zou moeten staan. Diezelfde avond bleek dat de beloofde internetverbinding in het chateau het niet deed. Althans, de eigenaar kreeg ‘m niet aan de praat. Hier kwam mijn volgende fout: ik had die vent moeten dwingen dit probleem op te lossen. Dat deed ik niet, en dus reden we de volgende dag naar een dorpje op zoek naar een internetcafé. Dat kostte ons weer een halve dag. Nadat Freek een filmpje via internet op de site had gezet maakten we opnames in de tuin van het chateau. Deze opnames zorgden er voor dat we ook die avond niet konden koken op een dorpsplein. Maar het feit dat het chateau in de twintiger jaren door prostituees uit Parijs werd bewoond maakte veel goed. We verzonnen dat Aagje samen met de dames haar jaarrond tuintje achter het kasteel had vorm gegeven.
- Ja, dat was wel een aardig en absurd filmpje. Maar als ik eerlijk ben voelde ik dat de zogenaamde Aagje-spirit daarna een beetje verdween. Er kwam steeds minder informatie over Aagje.
- Dat heb je goed gezien. De problemen met het internet hadden ons weer een dag gekost. Dit zorgde ervoor dat het moraal in de groep zakte en de kok, heel begrijpelijk, sacherijnig werd. Op de weg terug naar Nederland zouden we nog een stop in België maken en daar gaan koken. Onderweg trad er iets bijzonders in werking, namelijk het volgende: de tegenslagen werden op Aagje afgewend. Ze was helemaal niet zo bijzonder als wij dachten. Dus toen we in een treurige Belgische plaats aankwamen werden we niet boos op onze ingezakte moraal, maar werden we boos op Aagje. Haar beeld, dat zich naar onze avonturen zou vormen, werd negatiever en negatiever. Dit had tot gevolg dat we verzonnen dat Aagje helemaal geen goede kok of tuinierster was geweest, laat staan een feministe avant la lettre. Aagje, vonden we, was in alle anonimiteit verdwenen. En dus stonden op de laatste dag verslagen op een Begijnhofje in Brugge. Weg was alle romantiek. We werden zelfs door een non weggestuurd omdat we er niet mochten filmen.
- Weet je Chris?
- Nou?
- Ik zie nu in dat de reis je misschien heeft teleurgesteld, maar als experiment vind ik deze aflevering zeer geslaagd.
- Meen je dat?
- Ja, dat meen ik. Wat je hier gezien hebt is een uitkomst van het experiment zoals je het van te voren niet bedacht had.
- Leg uit.
- Jij wilde een romantische tocht voortzetten zoals ie in Roborst was geweest.
- Precies.
- En dan hadden we meer van hetzelfde gezien. Maar wat we nu kregen voorgeschoteld was razend interessant. Terwijl jullie er eerst vanuit gingen dat het verzonnen verhaal over Aagje Bonnema voller en voller zou raken door de werkelijkheid (ik denk hier bijvoorbeeld aan de waterkers uit Roborst en de prostituées in het Franse chateau) gebeurde het tegenovergestelde: de werkelijkheid zorgde ervoor dat het verhaal rondom Aagje langzaam werd uitgewist.
- Oh…
- Van te voren hadden jullie natuurlijk gehoopt dat Aagje gedurende de reis zou uitgroeien tot een legendarisch figuur waarvan iedereen verbaasd zou zijn dat we er nooit van gehoord zouden hebben: een briljant liedjesschrijfster, een feministe avant la lettre, een uitzonderlijk tuinontwerpster en een inspirerende kok. Klopt dat?
- Ja, dat klopt wel.
- Maar uiteindelijk Chris….
- Ja?
- …moest de fictie buigen voor de hardnekkige werkelijkheid.
- Jaja.
- Chris?
- Ja.
- Vergeet niet dat jullie op het dorpsplein van Roborst stonden en dat toen alles samenviel zoals jullie het zelf wilden.
- Dat zal ik inderdaad niet vergeten.

Mijn Aagje was een vrijgevochten vrouw die ik moeiteloos als een soort pre-feministe aan mijn vrienden verkocht (”Met een fiets de wijde wereld in jongens, en gewoon haar eigen kost verdienen!)

Voor Floortje was Aagje een tuinarchitecte én dichteres die zich had gespecialiseerd in ‘jaarrond tuintjes’ en lieve kindergedichtjes over alles wat groeit en bloeit.

Voor Dennis was Aagje een eigenzinnige kokkin die vergeten groenten op het menu had staan nog voordat ze vergeten waren.

En voor Freek was Aagje een ontsluierd mysterie dat hem op jonge leeftijd een reeks documentaireprijzen op zou leveren voor camera, regie én montage.

Maar met de minieme informatie die we over haar laatste jaren hadden konden we niet eens meer de bibliotheek vinden waar ze in Brugge gewerkt had.

Een andere belangrijke bron waren een paar brieven die ze van haar grote liefde (en vader van haar kind) Lodewijk Driessen kreeg. In de hoeveelheid foto’s die we vonden vermoeden we dat Lodewijk de man op de fiets is (positie D3 dus).

Toen Lodewijk in 1931 begreep dat Aagje in Frankrijk bij een stel gepensioneerde prostituées verbleef schreef hij het volgende : ‘… dat ik je daarom nu klemmend vraag er niet langer te vertoeven. Kwaad vleesch trekt kwaad vleesch en besmet. Bovendien moet Theo, die nu bijna vier jaren oud is, zijn onderricht in de Nederlandsche taal krijgen toegediend. (…) Gebruik de 240 guldens dus voor een nieuw begin in Vlaanderen. 

De brief van Lodewijk is incompleet. Het zou kunnen dat we hierdoor bepaalde belangrijke informatie missen. Heeft Lodewijk daadwerkelijk 240 opgestuurd? Is Aagje onmiddellijk naar België vertrokken? Heeft ze haar fiets weer meegenomen? En wat waren haar dromen op dat moment? Wilde ze verder met haar tuinontwerpen en hoe zat het met haar liefde voor het koken? Of stelde ze alles ten dienste van haar eigen zoontje?

In de laatste brief die wij van Lodewijk hebben heeft ie het over de bibliotheek der benedictenessen waar Aagje in Brugge zou werken. En dat is dan ook meteen de laatste informatie die we hebben. We hoopten, tegen beter weten in natuurlijk, informatie te vinden over haar laatste verblijfplaats..

Laat ik nu ‘enerzijds’ en ‘anderszijds’ even kort behandelen.

Enerzijds: jij als lezer weet te weinig over Aagje. Daar kan ik wel enigszins in meegaan. Kijk, wij vonden het een uitdaging om met de spullen van de oudtante van Bart Janssen op pad te gaan. Die spullen bestonden uit een aantal brieven en aantekeningen die in boekjes waren achtergelaten. Deze ‘krabbeltjes’, in combinatie met wat Bart Janssen ons nog kon vertellen, gaven ons het beeld van een vrouw die vanwege een buitenechtelijk kind met een bakfiets naar het Zuiden van Europa reed. Een vrouw die zich met haar passies voor koken en tuinieren een bestaan wist te verschaffen. Met die minieme aanwijzingen construeerden wij een verhaal over een vrijgevochten (bijkans feministische?) en avontuurlijke vrouw. Maar gaandeweg de reis bekruipt ons het gevoel dat Aagje misschien toch minder bijzonder is dan we gehoopt hadden. Het is bijvoorbeeld zeer frappant dat van haar Franse tuinaantekeningen in werkelijkheid zo bar weinig is terug te vinden. In de tuin van Chateau de Robberville vraag je je af of er wel ooit een ‘jaarrond’ tuin van Aagje te vinden was. Hier worden we zelf ook behoorlijk sacherijnig van (ik hoop maar dat ik sacherijnig goed gespeld heb, anders gaan jullie daar ook nog over zeuren). Kortom, misschien hebben we ons wel vergist en hebben we het allemaal teveel geromantiseerd.

Anderzijds: de stemming binnen de groep. Die is niet zo optimaal meer. Vooraf hadden we het idee om in ieder geval in drie plaatsen waar Aagje tijdens haar reis geweest was een maaltijd te gaan koken. Door pech met de VW bus kwamen we al direct op een grote achterstand terecht. Dit betekende dat we minder konden koken dan we eigenlijk wilden. Hier in Frankrijk hebben we al weer een nieuwe tegenslag te pakken gehad. Het Chateau heeft geen internetverbinding (hoewel ze dat wel beloofden). De eigenaar, een meneer die met Japanse sloffen en een enkele heupslip door de gang loopt, is niet van plan om dit probleem op zich te nemen. En dus worden we via een gemeentehuis, waar een raar koloniaal beeld staat van een leider die waarschijnlijk Boemboe heet, naar een vaag internetcafeetje geleid. Dit betekent dat we alweer niet kunnen koken. Dit alles heeft tot gevolgd dat Dennis, de goedgemutste kok die vier maaltijden in zijn busje meegebracht heeft, er zo langzamerhand genoeg van begint te krijgen. Nu maar hopen dat we het tij kunnen keren.

Spullen klaarzetten (inclusief wegwijzer)

Handelaar in waterkers komt een vuurtje aanbieden.

De chef en zijn muts.

De verraste buurtbewoners.

Een moeder maakt het feest compleet door voor de kinderen pannenkoeken te bakken (kinderen: ‘Gratis pannenkoeken, gratis pannenkoeken!’)