VPRO Dorst Archief (2010-2012)

“Zestien december zijn de straten stil. Je wordt wakker en de stad is uitgestorven. Laat de laatste het licht uit doen.” De taxichauffeur lacht om zijn eigen grapje. Vijftien december wordt voor Bosnië de visumplicht afgeschaft en volgens hem loopt het land dan leeg. Inwoners van Bosnië en Herzegovina konden voorheen niet zelf beslissen of ze hun grens overstaken, een visum werd verworven met een buitenlandse uitnodiging voor zaken of veel geld. Europarlementariër Daniël van der Stoep (PVV) riep het te betreuren dat ‘de EU-lidstaten nu een middel kwijtraken om criminelen uit zo’n corrupt Sharia-land buiten de deur te houden’. Een land wegzetten als puur moslim- of zelfs sharialand is geen kunst wanneer de bewoners de grens amper over kunnen om hun cultuur te verspreiden. Erin kan wel. Een paar dagen voor de afschaffing loop ik door winters Sarajevo met een Nederlandse vriend. ‘Het ziet er niet uit als een naoorlogs land.’ De sneeuw bedekt de Sarajevo Roses. Zo heten de mortiergaten in het plaveisel die zijn opgevuld met verf, als rode gedenkrozen. Toen ik in 2008 voor het eerst in Sarajevo kwam sneeuwde het niet maar dacht ik hetzelfde. Bosnië was de eerste oorlog die ik volgde op het Jeugdjournaal. Toen ik het Sarajevo Film Festival 2008 bezocht leek de stad alweer piekfijn in orde. Maar die week ontmoette ik Sumeja die me een minder rooskleurig beeld schetste van Bosnië buiten festivaltijd. ‘ Studenten hebben als groep geen stem, zeker niet op de arbeidsmarkt. Bijbanen bestaan niet, studiefinanciering bestaat niet. Je studeert en vindt vaak geen werk, of werkt en studeert niet. Als jongeren een visum kunnen krijgen om te gaan studeren of werken in het buitenland grijpen ze deze kans met beide handen aan, met een enorme braindrain als gevolg. ’ Verder is Sarajevo’s positie als de cultuurstad van de regio in de oorlog zwaar verzwakt door een gerichte aanval op ‘de identiteit van de stad’, met bijvoorbeeld bombardementen op de monumentale bibliotheek.

Deze kaalslag en de geringe invloed van jongeren in de Bosnische samenleving brachten Frederiek Biemans op het idee om een culturele instelling op te zetten, geheel gerund door studenten. Zij was een oud-medewerker van filmtheater Kriterion in Amsterdam, dat in 1945 ontstond toen de leden van het voormalig studentenverzet zonder bijdrage van ouders en overheid geld wilden verdienen om hun studie te betalen. Frederiek zag de overeenkomst met Sarajevo en richtte samen met Roos Boer de stichting Young Urban Achievers (YUA) op. Hun Bosnische ingang vonden zij in de zesentwintigjarige Vildana Drljevic, die het opzetten van Kriterion Sarajevo ter plaatse van de grond trok. Ook Sumeja raakte betrokken en zij leidt me tijdens ons gesprek rond door een optioneel pand. ‘Tijdens het openingsfeest versieren we de tuin, met toestemming van de buren.’ We plannen de hele avond, al is er nog geen pand. Onder Tito was alles staatseigendom en had ieder stadsdeel zijn eigen culturele centrum. Omdat niemand wil investeren staan de meeste cultuurgebouwen tegenwoordig kapotgeschoten leeg. Bij de privatisering worden gebouwen door de stad ‘verloot’ en komt de maffia eerder in aanmerking dan Kriterion Sarajevo. Want naast het vinden van een pand ligt een grote opgave in de mentaliteitsverandering die een nieuw concept als dit studentencollectief vraagt. Waar in Nederland pre-cultuurbezuiniging de overheid stond te trappelen om elk kraakpand tot broedplaats om te dopen, wekt een arthouse bioscoop gerund door studenten weinig vertrouwen bij het Bosnisch gezag. ‘Waarom beginnen jullie geen supermarkt?’ vraagt de Sarajevaanse wethouder van Cultuur. Ook in Nederland verloopt de fondswerving traag. Bosnië is niet urgent. Wederopbouw verkoopt minder goed dan oorlogswezen of andere schrijnende plaatjes en vraagt een langere financiële adem. Een land heeft meer nodig dan eerste levensbehoeften om weer bewoonbaar te zijn. Bovendien is het dubbele doel van Kriterion Sarajevo om jongeren te emanciperen en een plek voor cultuur te creëren te breed voor de doelstellingen van strakke subsidieaanvragen. De zoektocht naar een pand duurt lang en bij de openingsdatum wordt nog een jaar opgeteld.

Ik raakte betrokken bij YUA en ga in 2009 terug naar Sarajevo waar ik Sadzida, het stuiterende zusje van Sumeja ontmoet. Zij is onderdeel van het team dat op gastlocaties speciale vertoningen van klassiekers als Annie Hall organiseert, zodat de stad alvast aan de studenten en hun smaak went. Als Kriterion Sarajevo straks opent zal het de eerste art house bioscoop van Bosnië en Herzegovina zijn. Er zijn ook jongeren uit de eerdere fase afgehaakt. ‘Druk met studie of op zoek naar echt werk.’ Zonder studiefinanciering of andere overheidsbijdrage kost het realiseren van dit project te veel kostbare tijd. Dat er nog steeds geen pand is drukt de pret maar het gebrek aan middelen leidt tot enthousiaste guerilla-PR. We paraderen in t-shirts met ‘I WANT AN ARTHOUSE CINEMA IN SARAJEVO’ erop door de stad en worden overal als ‘de Kriterion-dames’ begroet. Vildana weet voor één dag de sleutel van een mogelijk pand los te krijgen om met een groep Sarajevanen en Nederlanders uit de cultuursector over te brainstormen over organisatiestructuur. Een non-hiërarchisch collectief zoals het al vijfenzestig jaar draaiende Kriterion Amsterdam is hier nieuw en een financieel manager die ook toiletten boent spreekt nog niet tot de verbeelding. Sumeja en ik maken nieuwe plannen voor het openingsfeest maar laten een datum weg.

En nu loop ik in december 2010 langs alle plekken die ik alleen ken zonder sneeuw. Bij de ingang van het park herdenkt een glazen fontein met een koperen bord ‘de vermoorde kinderen’, omdat kinderen niet vallen in de strijd. Een meisje op een bankje stoot haar vriendin aan en wijst op mijn met tekst bedrukte tas. ‘I HAVE AN ARTHOUSE CINEMA IN SARAJEVO!’ Kriterion Sarajevo heeft eindelijk haar pand. Bij ons weerzien zegt Sadzida ‘Ik zei altijd dat de bioscoop op een dag open ging zoals ik zei dat ik op een dag ga trouwen. Ooit.’ Ze kijkt stralend rond in het nu nog vervallen en ijskoude pand. We plakken ons samen met 24 anderen zo dicht mogelijk tegen twee elektrische kachels. De komende dagen zullen we een workshop ‘arthouse bioscoop runnen’ geven en volgen. Het merendeel van de jongeren is gisteren pas aangenomen omdat er nog geen echt team kon worden samengesteld zonder eigen pand. Er is eerst een kleine kloof tussen ‘de nieuwen’ en de groep die vier jaar heeft geploeterd voor dit moment. Sumeja dicht die met een bevlogen speech. ‘We zijn geen nomaden meer, afhankelijk van gastlocaties. We bouwen een nieuwe culturele instantie in Sarajevo, de eerste in 50 jaar. We hebben eindelijk een thuis.’ Ook de Nederlandse workshopdeelnemers zijn geroerd. Als we na twee dagen van intensieve training groepsknuffelend onze gevoelens uiten valt vaak het woord trots. Trots op de Sarajevanen die gebergten van kostbare tijd en energie in Kriterion Sarajevo stoppen in een land waar de overheid je studie niet sponsort. Trots op Frederiek en Roos die vinden dat Sarajevo een plek als Kriterion nodig heeft en daar naast een druk Amsterdams leven voor zijn gaan zorgen. Trots omdat de geschiedenis zich herhaalt en wij daar bij zijn.

Bosnië ongenuanceerd afschilderen als Sharia-land past volledig binnen de trend om alles wat moslim is met argusogen aan te kijken. Roos en Frederiek hebben Van der Stoep’s na zijn uitlatingen per brief uitgenodigd als gast op onze workshop, om het echte Bosnië te zien. Roos lacht. ‘Natuurlijk nooit antwoord op gehad.’ Volgens Sadzida valt het mee met de Bosnische exodus. ‘Wie werkt heeft geen tijd om te gaan en wie niet werkt geen geld. ‘ En ondertussen zet iedereen zich belangeloos en onbetaald in om met Kriterion Sarajevo jongeren een eigen culturele plek te geven, en het geloof dat ze er als groep toe doen. Bosnië als land om in te blijven.

Bosnië leren kennen als meer dan ‘ dat land met die oorlog?’ De Balie, YUA en Kriterion Sarajevo maken gebruik van de afgeschafte visumplicht om jonge kunstenaars, filmmakers, schrijvers en politicologen bijeen te brengen voor een avond vol echt Bosnische cultuur.
Zaterdag 22 januari en zondag 23 januari, 12.00-01.00 uur in de Balie te Amsterdam.