Columbus verlaat Amerika

Er waren vast mislukte Floridagangers bij, die in december net als ik ter plekke ook geen lancering gezien hebben, maar van frustratie was weinig te merken bij de paar honderd man die bij ESTEC binnendruppelden, het onderzoekscentrum van ESA in Noordwijk. We kwamen om de nieuwe lanceerpoging te zien van Space Shuttle Atlantis, met aan boord het Europese ruimtelab Columbus, op een groot videoscherm in de zaal.

Van spanning was ook al geen sprake. Vrolijk kwetterde men Engels, Duits, Frans, Italiaans en ander Europees, en werkte olijven en witte wijn naar binnen. Zenuw werd er geleden door het lanceerteam in het Kennedy Space Center in Florida. Het scherm liet beelden zien van daar: de Shuttle op zijn heuvel naast de lanceertoren, van dichtbij, van ver weg, vanaf het veldje voor pers met een grote aftelklok waar we zouden hebben gestaan.

De problemen met de vermaledijde ECO-sensoren zijn verholpen: het was de aansluiting van de signaalkabels in een connector door de wand van de brandstoftank heen. Daar zat iets los, wat storingen gaf bij het uitzetten en inkrimpen bij alle temperatuurwisselingen tijdens het tanken. Allemaal opgelost, en ook problemen met een verbogen brandstofpijp en dreigende stormen konden deze lancering niet verhinderen.

Ik kwam vier minuten voor lif-toff vroeg binnen, op de schermen was te zien hoe de motoren onderaan de Space Shuttle bij een laatste test heen en weer bewogen. De dopvormige houder die bijna tot op het laatst bovenop de oranje brandstoftank zit, ging los. In de zaal werd het stil.

Het echte aftellen begon bij tien. Zes seconden voor de echte lancering gaan de drie hoofdmotoren, onderaan de Shuttle aan, met een blauwig-doorzichtige vlam. Het hele gevaarte, dat nog vastgeklemd staat op het lanceerplatform helt daardoor wat voorover, en veert weer terug, iets wat volgens al het PR-materiaal de ‘twang’ genoemd wordt.

Op t=0, kwart voor negen Nederlandse tijd, gaan ook de Solid Rocket Boosters (SRB), de twee witte vastebrandstofraketten aan weerszijden van de oranje tank, aan, en ontploffen de bouten waarmee alles aan het platform vastgeklonken stond. Op dit moment is er geen houden meer aan. De SRB’s kunnen niet meer uitgeschakeld worden. Met ongetwijfeld donderend geraas (in Noordwijk alleen gewoon geraas), op een helwitte pilaar van vuur, gaat de Shuttle de lucht in.

“En nou niet te enthousiast berichten, hè”, zei een collega-journalist, maar het was toch even indrukwekkend, ook omdat het zo bizar is dat het goed gaat: al dat helse geweld, met daarbovenop zeven mannetjes in een hokje.

En het bleef maar goed gaan: de motoren wat zachter zetten omdat de Shuttle anders kapottrilt bij het breken van de geluidsbarrière, weer harder zetten, het afwerpen van de Solid Rocket Boosters, het afwerpen van de brandstoftank. “Straight as an arrow”, ronkte de Amerikaanse commentaarstem die ook alle cut-offs, throttle-downs en belachelijke snelheden tijdens het traject opnoemde. We zagen alles vanuit het perspectief van een camera op de brandstoftank.

Over twee dagen is de aankomst bij het ruimtestation, dan wordt Columbus gemonteerd en geïnstalleerd, en wordt van crew gewisseld. Atlantis is echt onderweg. Al zijn er morgen zeker mensen die me geloven als ik zeg dat het weer uitgesteld is.

Morgen vertrek ik alweer naar huis. De tien dagen die in het kolommetje hiernaast beloofd worden zijn dan netjes volgemaakt. Uiteindelijk ging de weblog meer over ECO-sensoren en al of niet lanceren, dan over  Columbus, het Internationaal Ruimtestation of astronauten. Maar dat is ook weer niet helemaal mijn schuld of die van de lanceerkoorts. In de eerste dagen hoorde je hier nog wel eens iemand over Columbus of ESA praten, daarna waren de enige trefwoorden alleen nog ‘ECO-sensor’, ‘launch scrub‘ en ‘brandstoftank’.

Wel heb ik al die tijd schandalig weinig gereageerd op jullie reacties en vragen, op het web of per mail. Bedankt daarvoor, het is altijd erg leuk om te merken dat je gelezen wordt. Hieronder een paar pogingen tot antwoorden op vragen, voorzover die nog staan (overigens kan reageren hierna ook nog).

-Hoeveel astronauten gaan ermee en waarom?
Zeven astronauten gaan mee op missie STS-122 :vijf Amerikanen (Commandant Stephen Frick, piloot Alan Poindexter, en Mission Specialists Rex Walheim, Stanley Love, en Leland Melvin). Daarnaast gaan de Fransman Léopold Eyharts en de Duitser Hans Schlegel, beide ESA-astronauten, mee als respectievelijk flight engineer en mission specialist. Eyharts blijft een half jaar boven, onder andere om de labmodule Columbus aan te sluiten en experimenten te doen. Terug komt de Amerikaan Daniel Tani (die nu de kerst thuis zal moeten missen).
Voor Poindexter, Love en Melvin is het de allereerste ruimtevlucht, de anderen zijn al eens geweest, dus de Europeanen hebben op deze vlucht gemiddeld meer ruimte-ervaring dan de Amerikanen.

-Wat is er bekend over het stuk dat tijdens de lancering is losgelaten?
Er is niet echt iets losgelaten, er is iets mis in het circuit dat het signaal van de ECO sensor overbrengt naar kabine van de Space Shuttle. In dat circuit treedt af en toe een schijnbare kortsluiting op, waardoor de sensor blijft aangeven dat hij ‘nat’ is. Dus ook als de waterstof in de tankt per ongeluk opraakt, zou de sensor het dan niet merken.

-Hoeveel verdient een astronaut?
volgens NASA van $65.140 tot $ 100.701 per jaar. Het salaris van ESA-astronauten kan ik zo snel niet vinden op de ESA-site, maar volgens de Belgische astronaut Frank de Winne is het ‘hetzelfde als een ESA-ingenieur’. Volgens de Duitse Lehrstuhl für Raumfahrttechnik is het tussen € 70.000 en € 80.000, netto. Stinkend rijk word je er dus niet van, maar je hoeft het ook niet te laten wegens het geld.

-Waarom wilde je astronaut worden?
Geen idee, het leek me gewoon prachtig. Toen had ik de niet leeftijd om te beseffen dat deze baan een hoop geploeter betekent, zowel tijdens als tussen de missies, en heel weinig vrijheid. De meeste astronauten wilden het al worden als jongetje of meisje, en het is voorgekomen dat astronauten na een paar weken een soort terugslag hebben. Het nieuwe is eraf, het levensdoel is vervuld, en nu moet er in een strak schema keihard gewerkt worden aan het verpotten van gewichtloze planten, het doden van proefdieren en het eindeloos het instellen van meetapparaten. ‘looking at stars, pissing in jars’, heet dat bij NASA. Aan de andere kant zijn de meeste ruimtevaarders lyrisch over het uitzicht en de ruimte-ervaring zelf.

-Wil je nog altijd astronaut worden?
Is dat een aanbod? Serieus: ik denk dat er heel veel mensen, inclusief ikzelf, de mogelijkheid om de ruimte in te gaan niet snel zouden laten schieten. De vraag of je daar van alles voor opzij zou zetten zou zich helaas pas aandienen nadat je met een astronomisch kleine kans uit de duizenden kandidaten wordt geselecteerd.

-Wat kost Columbus? (OK, dat is niet gevraagd, maar ik had wel beloofd het te beantwoorden)
Het Columbuslab heeft 1,2 miljard euro gekost (gemeten in euro’s van 1995). De totale bijdrage van ESA in het Internationaal Ruimtestation is 5 miljard euro, en zal tot en met 2015 nog oplopen tot 9 miljard. De totale kosten van het ISS, als het af zal zijn, worden geschat op tussen 30 miljard en 100 miljard euro.
Dat is nogal een wijde marge, en het bedrag is afhankelijk van de boekhoudmethodes en of je zaken meerekent als de ontwikkelingskosten van raketten of de Space Shuttle, die ook voor andere doelen gebruikt worden. Maar spotgoedkoop is het dus in ieder geval niet. Ter vergelijking: de kosten van het internationale kernfusie-instituut ITER in Frankrijk, zijn geraamd op 10 miljard euro.

Nou even geen gezeur meer over lanceringen, even iets over literatuur. Er zijn boekenkasten volgeschreven over ruimtevaart. Deze drie heb ik mee:

-The Right Stuff, Tom Wolfe, klassiek hilarisch new-journalism verslag over de Mercury Seven, de eerste lichting Amerikaanse astronauten, begonnen alsübermacho straaljagerpiloten, die eerst willoze proefkonijnen worden worden, dan verafgode helden van de koude oorlog. Ook raak verfilmd in de gelijknamige film van Philip Kaufmann uit 1983.

-Dragonfly, Bryan Burroughs, spannend verslag van de problemen, ruzies, ongelukken, culturele verschillen, en toch ook vriendschappen tijdens de vooral politiek bedoelde Amerikaans-Russische samenwerking aan boord van het ruimtestation Mir.

-Riding Rockets, Mike Mullane, ook al hilarische memoires van Shuttle-astronaut Mike Mullane, waarin de seksistische, macho astronauten uit leger en marine hard botsen met de eerste wetenschappers en feministes die in de Shuttle hun ruimtedebuut maakten. Veel politiek-incorrecte grappen en harde kritiek voor het NASA-management.

Hoewel Nederland zo goed als niet meetelt in de bemande ruimtevaartwereld, hebben journalisten als Mark Traa als Piet Smolders mooie boeken geschreven over dit onderwerp. Wie nog mee onmisbare kost weet, mag het zeggen.

Langs autoweg 401 naar de luchtmachtbasis heb je het beste uitzicht waar je nog zonder pasjes en speciale toestemming bij kan. Het is zo’n tien kilometer van lanceerplatform 41 op Cape Canaveral. Voor de lancering van een Atlas V-raket met onbekende, militaire inhoud om 17:04 stonden er nog maar twee auto’s langs de weg. Het bleken een Brit en een Duitser, beide gefrustreerde zielen die voor de Shuttle-lancering gekomen waren.

Even dacht ik: sta ik hier wel goed als er geen locals komen? Maar de top van de raket was net zichtbaar achter een gebouwtje in de verte, en al snel liep de berm vol met verrekijker-, camera- en statiefsjouwende ruimtevaartjunkies, waaronder nog meer teleurgestelde Shuttle-gangers. Het was mooi weer, mensen leenden hun verrekijker uit, een Britse dame begon aan een kruiswoordpuzzel. Een van Amerikanen had op zijn autoradio een radiostation aanstaan dat de blijkbaar ook weer niet zo geheime lancering versloeg.

3…2…1…Een heldere vlam verscheen achter het gebouwtje in de verte, en ja hoor, daar kwam-ie, op een felgeel vlammetje steeg een grijs staafje recht omhoog. Eerst bleef het stil, maar toen begon een gebulder dat steeds luider werd, totdat het zo hard was dat je er moeilijk doorheen had kunnen praten. De raket klom helde steeds meer naar rechts. Op één stukje van de baan liet hij een lange witte rookspoor achter, het gebulder zakte alweer in. Toen was hij weg. Het rookspoor kronkelde, en wierp een schaduw in de lucht die je zag als een lange donkere streep.

Dat was het dus, een lancering. Een paar mensen in de berm probeerden een applausje op te starten, de eersten reden alweer weg.

NASA-man Wayne Hale had het in een van zijn persconferenties over launch fever, lanceerkoorts, een mooie term die ik sowieso nog in een van mijn posts wou gebruiken. Het is de collectieve gekte die over een lanceerteam kan komen in de drang om die verdomde raket maar af te schieten, gevaren en technische problemen aan hun laars lappend (Hale bedoelde dat zij de lanceerkoorts juist hadden weten te vermijden). Misschien kunnen toeschouwers het ook krijgen.

Ai ai ai, de lancering is uitgesteld tot ‘no earlier than 2 januari’, is net bekendgemaakt. Dat betekent dat ik Columbus niet het luchtruim zal zien kiezen. Het voordeel is wel dat de Atlas V met een spionagesatelliet van morgen nu wel gelanceerd wordt. Er was sprake van dat die er bij een lanceerpoging op maandag geschrapt zou worden. Twee raketten in een korte tijd lanceren zou iets te link zijn.

Op de persconferentie waren de Amerikanen relaxed en zagen ze het alweer helemaal in perspectief. “In the Big Picture is er geen probleem”, zei Bill Gerstenmaier, de baas van het complete NASA ruimtevaartprogramma. Bij een lancering in januari lanceren kan het Internationaal Ruimtestation nog afgemaakt worden, en in de tussentijd kan iedereen zich eens lekker storten op het probleem met de ECO-sensoren. Wie weet komen ze er wel achter waarom die rotdingen maar blijven haperen.

“We hebben tenminste een goede tankbeurt gehad, we gaan de data eens goed bekijken”, zei LeRoy Cain, voorzitter van het mission management team. “We hebben een goeie poging gewaagd”, zei lanceringsdirecteur Doug Lyons, die er opgelucht uitzag.

[update: Het ESA-weblog heeft plaatjes van de vermaledijde ECO-sensoren]

Godverdegodver. Vloeibare waterstofsensor drie has failed, doet het niet. “Dit ziet er niet goed uit”, zegt de meneer van NASA-TV. De lancering gaat vandaag waarschijnlijk niet door. Denken wij ook even aan het gekreun en gescheld bij mission control en de astronauten. [Update: inderdaad is er nu een officiële launch scrub uitgegeven. De meneer heeft het optimistisch over ''Een goede kans voor testen en troubleshooting"]

Het is zondagochtend, zes uur, en nu komt -afkloppen- het spannendste uur. Het volpompen van de External Tanke is net begonnen, meldt NASA-TV, en nieuwe ECO-sensorproblemen zouden in dit uur aan het licht moeten komen.

De ECO-sensoren dienen om de motoren uit te zetten als de brandstof onverwacht snel opraakt aan het einde van de aangedreven vlucht, als de Shuttle bijna in zijn baan om de aarde is (en als alle andere manieren om het brandstoftekort op te merken gefaald hebben). Een raketmotor ineens droog laten draaien geeft een grote kans op een explosie.

“Ik zou het heel graag niet meer over ECO-sensoren hebben”, zei Wayne Hale, de manager van het Shuttle-programma gisteren. Hier toch nog even een diagrammetje van hoe die sensoren eruitzien, en hier een overzichtje van de elektronica eromheen. Als u ziet waar het aan schort, stuur NASA dan even een mailtje. Ik ga nog even slapen.

Het klinkt heel gek, maar na twee keer de hele dag wachten op een persconferentie die dan pas ’s avonds komt, heb ik een dagje gespijbeld. Ik ben naar het Kennedy Space Center Visitors Complex geweest, een museum-attractiepark over de ruimtevaart met veel originele modellen, en niet eens zo heel veel zoetelijk ronkende teksten over inspiratie voor de jeugd, technologie voor de mensheid en ‘the legacy of exploration’.

Winnaar in de categorie hele grote dingen was een echte, maar nooit gelanceerde Saturn V-raket die in een restaurant aan het plafond hangt. Dit is de 110 meter hoge raket (nog altijd het record) waarmee twaalf astronauten naar de maan geschoten zijn. In de conus van ieder van de vijf F1-raketmotoren zou je een kleine auto kunnen parkeren.

Qua spektakel kan ik de Space Shuttle Launch Experience aanraden, waar je in een stoel met gordel zogenaamd in het ruim van de Shuttle wordt gekanteld, geschud en blootgesteld aan een boel hard lawaai. Lijkt precies op een echte lancering, aldus astronautengetuigenissen. Ja ja. Niet voor mensen met hartklachten of losse spullen in hun zakken.

De historisch georiënteerde ruimtevaartnerd gaat ook wandelen in de Rocket Garden, een verzameling echte raketten die het lanceerplatform allemaal net niet gehaald hebben. Hier ook replica’s van de Mercury-capsule, het koekblik waarin de eerste Amerikanen Alan Shepard, Gus Grissom en John Glenn de atmosfeer verlieten. Vergeleken daarbij was Joeri Gagarins Vostok-capsule een balzaal.

Op de busreis, temidden van toeristen die het heel gewoon vinden om te horen dat er morgen een lancering is, lieten eindelijk ook de beroemde alligators zich zien, die hier rondhangen in ondiepe grassige slootjes die er verder bijna Hollands uitzien. ‘De onbetaalde bewakingsdienst van KSC’, volgens het vaste grapje van de gids. Wat ik niet heb gedaan: lunch met een astronaut, voor maar $ 60,99.

Na afloop heb ik gebeld met de NASA-persdienst over de lancering. Maar ik had ook naar het NASA-TV-kanaal in de hotelkamer kunnen kijken, of het kunnen vragen aan de bazin van Gregory’s Steakhouse, die inmiddels net als andere Cocoa Beach-inwoners ook alles van ECO-sensoren weet. De lancering gaagt morgen door, zei ze.

De Space Shuttle is niet het enige wat vliegt, hier op het Kennedy Space Center (KSC). De hele dag cirkelen hier black vultures, ofwel zwarte gieren rond, vooral bij het enorme Vehicle Assembly Building. Een mooi gezicht, al maakt de wetenschap dat het om gieren gaat het ook wat macaber.

En terecht, voor de gieren dan: vorig jaar kwam er een in dodelijke botsing met de Shuttle Discovery, wat leidde tot een programma om het aantal vogels terug te brengen. Het zou bijvoorbeeld al helpen als het NASA-personeel niet zoveel dieren doodreed. Roadkill is een belangrijke voedselbron zijn voor de gieren.

Aangezien KSC in een natuurgebied ligt gaat het om zeer diverse road pizza: wasberen, opossums, zwijnen, schilpadden, en zelfs alligators, die zich hier overal in de slootjes en meertjes ophouden (eerder deze week wees een gids er een aan vanuit een excursiebus). Verder komen meer dan driehonderd vogelsoorten voor, waaronder witkopzeearenden, de bald eagle die het symbool is van Amerika. In de wateren om het eiland, de Indian River en de Banana river, zitten onder andere manatees, een type zeezoogdier, en dolfijnen.

De lancering is uitgesteld naar ‘no earlier than’ zondag, zoals dat in NASA-slag om de arm-taal heet, en wel om om 15:21 (21:21 Nederlandse tijd). Het laatste plan, gisteren uitgelegd door de manager van het Shuttle-programma Wayne Hale, is dat dan vier van de vier ECO-sensoren het moeten doen.

Dat klinkt gek, eerder deden ze het immers niet, maar het irritantste van de ECO-sensor-troebelen is dat ze maar af en toe opduiken, en nu doen ze het weer. “Iedereen die wel eens auto heeft gehad die maar af en toe kapot was, weet hoe lastig het is om zo’n probleem te troubleshooten. Je brengt hem naar de garage, en dan doet hij het weer prima”, zei Hale tijdens een late persconferentie, waar het er een stuk ontspannener aan toeging dan gisteren.

“We dachten dat we de oorzaak wisten, en dat we het opgelost hebben, maar dat blijkt dus niet zo te zijn. We’re back to square one. Het is echt een mysterie”, zei Hale. Maar omdat het niet echt waarschijnlijk is dat er nog tijdens de launch window zekerheid komt over die oorzaak, is besloten om dan de regels voor lancering maar wat strenger te maken. Het idee kwam nota bene van de bemanning zelf. “Aan een astronaut vragen of het nu veilig is om te vliegen, is als een kind vragen of hij zijn snoep vandaag wil of morgen”, zei hier een fotograaf die al 25 jaar lanceringen fotografeert.

De ECO-sensoren moeten de raketmotoren uitzetten als de waterstoftank onverwacht snel leeg raakt, anders exploderen de motoren. Maar eigenlijk zijn ze, net als veel systemen op de Shuttle, redundant: alleen als er meerdere dingen fout gaan zijn ze nodig, en ze zijn dan ook nog nooit gebruikt. Zo zijn er ook sensoren in de motoren die meten hoe snel er waterstof doorheen gejaagd wordt. En sowieso zou er meer dan genoeg brandstof moeten zijn.

Een deel van het noodplan is ook om een kortere, zuinigere route naar het Internationaal Ruimtestation te nemen, zodat er minder brandstof gebruikt wordt. En in het uiterste geval komt er een abort, een noodlanding in Spanje. “Then Columbus will be returned to Europe the hard way”, grapte Hale.

Het plan is nog niet helemaal zeker, dat horen we vandaag. “We hebben nou nog twee mooie lanceerkansen, op zondag en op maandag. Als het dan niet lukt kost het ons drie extra dagen.” Dan nadert ook het eind van de lanceerperiode, vrijdag is eigenlijk al dubieus. En ikzelf ben dan zeker al weer terug, zoals veel pers die gisteren al vertrokken is. Het weer is op zondag en maandag goed: 70 procent kans op goed lanceerweer. Nu de ECO-sensoren nog.