“Informatie over dubbelrol kwam van Nederland”

De journalist Willem Oltmans was begin jaren negentig in de ogen van de Zuid-Afrikaanse autoriteiten een medewerker van de CIA en/of de KGB, en die belastende informatie over Oltmans kwam oorspronkelijk uit Nederland. Dat meldt het journalistieke onderzoeksprogramma Argos (Radio 1), op basis van interne Zuid-Afrikaanse documenten en gesprekken met onder anderen oud-minister Ben Bot.

Willem Oltmans, die in 2004 overleed, werd in 1992 uitgezet uit Zuid-Afrika, waar hij zich twee jaar eerder had gevestigd als correspondent. De reden voor die uitzetting is altijd schimmig gebleven. Oltmans meende dat Nederland achter het besluit zat. De journalist was in een jarenlange rechtszaak tegen de Nederlandse Staat verwikkeld, omdat die hem al sinds de jaren vijftig zou hebben tegengewerkt in zijn werk. Zijn toenmalige advocate, Ellen Pasman, meent dat nu vaststaat dat Nederland bij de uitzetting betrokken was.

Oud-minister Ben Bot, die tijdens de uitzetting van Oltmans secretaris-generaal was op het ministerie van Buitenlandse Zaken, zegt in Argos dat hij in 1992 voor de uitzetting werd gebeld door een Zuid-Afrikaanse minister. ‘Ze wilden hem het land uitzetten. Oltmans was niet meer welkom. (…) Ik had begrepen dat het iets met spionage te maken had. Of dat ie voor een andere mogendheid bereid was geweest om bepaalde informatie door te geven.’

Nederland ging volgens Bot akkoord met de uitzetting omdat Oltmans anders in de gevangenis zou belanden en in die positie grotere schade zou toebrengen aan de Nederlandse belangen. ‘Wij hadden er natuurlijk geen belang bij om Oltmans daar in de gevangenis te hebben. We zaten natuurlijk in die tijd met een regime waarvan wij vonden dat als Oltmans daar gevangen genomen zou worden, dat er weer allerlei krachten in Nederland zouden gaan zeggen: de Nederlandse regering heeft niet meegewerkt, die heeft hem laten creperen, die had er makkelijk wat aan kunnen doen. Dat verwijt wilden wij gewoon niet hebben.’

Zuid-Afrika ontving de informatie over Oltmans van de Nederlandse inlichtingendienst, meldt de toenmalige chargé d’affairs van de Zuid-Afrikaanse ambassade in Den Haag, Chris Landman. De BVD speelde die informatie volgens Landman door aan de Zuid-Afrikaanse inlichtingenfunctionaris op de ambassade in Den Haag.
Landman werd in het proces van Willem Oltmans tegen de Nederlandse Staat achter gesloten deuren gehoord als getuige. Zijn woorden lijkten te worden gestaafd door interne Zuid-Afrikaanse overheidsdocumenten uit 1986 en 1987. Daarin schrijft de toenmalige Zuid-Afrikaanse ambassadeur in Den Haag, David Vrede Louw, dat een Nederlandse contactpersoon voor Oltmans waarschuwt; de journalist is ‘een vijand van deze regering’, en elke verbintenis van Zuid-Afrika met Oltmans zal ‘de Nederlands-Zuid-Afrikaanse verhoudingen schade toebrengen’. Landman schrijft zijn ambassadeur daarop dat de betreffende contactpersoon voor de inlichtingendienst werkt.

Uit een verslag van Landman uit 1987 aan een hoge functionaris van het Zuid-Afrikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken blijkt dat ‘veiligheidsdiensten Nederland’ via de inlichtingenfunctionaris op de Zuid-Afrikaanse ambassade in Den Haag laten weten dat Oltmans ‘een dubbelagent van KGB en CIA’ is.

Bot zegt in Argos niets te weten van Nederlandse initiatieven om de Zuid-Afrikanen over Oltmans te informeren. Oud-diplomaat Hans Sondaal, de toenmalige tweede man op de Nederlandse ambassade in Pretoria, zegt zich moeilijk te kunnen voorstellen dat Oltmans een geheim agent was. Sondaal ziet op basis van de nieuwe informatie twee mogelijkheden: of de Nederlandse autoriteiten gaven de Zuid-Afrikanen achtergronden over Oltmans op hun nadrukkelijke verzoek, of mensen uit de hoek van de Nederlandse inlichtingendienst fluisterden de Zuid-Afrikanen uit eigen beweging in.

21-01-2012